Maglumatlary ýazga geçirmegiň ýagdaýy: Howp derejeleriniň we howpsuzlyk tejribeleriniň bahalandyrmasy
15.05.2018 - 9 min okamak
Täzelenen: 26.09.2021
Psiphon Inc. birnäçe ýyllap senzura astyndaky düzgünlerde ýaşaýanlar üçin interneti açmak ugrunda öňdebaryjy bolup gelýär. Internetde hiç hili mazmun çäklendirmelerine sezewar bolmaýandygyna garamazdan, Günbatar ýurtlaryndaky ulanyjylar özleriniň şahsy gizlinligini internetde goramak üçin Psiphon ýaly VPN-lere ýüz tutýarlar. Muňa garamazdan, 2017-nji ýylyň mart aýynda Pew Research Center amerikan internet ulanyjylarynyň takmynan 70%-iniň VPN-iň näme maksada hyzmat edýändigini anyk bilmeýändigi barada geň galdyryjy statistika çap etdi.1
Eger Psiphon hasaplarynyň yzygiderli artýan sany bütin dünýäde VPN ulanyjylarynyň köpelýändiginiň alamaty bolsa, garaşsyz ulanyjylaryň uly akymy önümlere tankydy baha bermek üçin hiç hili ölçegleri bolmadyk bazara girýär. Bu topar indi kiberhowpsuzlygyň nätanyş pudagyndaky töwekgelçiliklere düşünmek jogapkärçiligini öz üstüne alýar. Şol sebäpli, olar nädogry maglumatlara aşa duýgurdyr. Ulanyjylary güýçli howsala salýan şeýle adalgalaryň biri VPN web sahypalarynda we forumlarynda giňden ýaýran maglumatlary ýazga geçirmek adalagasy hem-de şahsy töwekgelçilikleriň we özüňi netijeli goramagyň usullarynyň ýoýulmagydyr.
Techopedia-a görä, “maglumatlary ýazga geçirmek — bu belli bir tendensiýalary seljermek ýa-da ulgamyň, toruň ýa-da IT gurşawynyň maglumatlara esaslanan wakalaryny/hereketlerini ýazga almak üçin maglumatlary belli bir wagtyň dowamynda ýygnamak we saklamak prosesidir. Bu maglumatlaryň, faýllaryň ýa-da goşundylaryň saklaýyş enjamynda ýa-da goşundyda saklanmagy, elýeterli bolmagy ýa-da üýtgedilmegi bilen baglanyşykly ähli täsirlere gözegçilik etmäge mümkinçilik berýär.”2 Köp sanly VPN-ler nol-ýazga syýasatyny önümiň üýtgeşik aýratynlygy hökmünde mahabatlandyrýarlar we şeýlelik bilen adaty raýatlaryň internet trafiginiň beýleki ýagdaýda hemişe ýazga alynmak we täjirçilik hem-de kanuny maksatlar üçin ulanylmak töwekgelçiligi astyndadygyny duýdurýarlar.
Bu mesele, 2017-nji ýylyň aprelinde amerikan Internet Hyzmatlaryny Üpjün Edijilerinden (ISP) ulanyjy maglumatlaryny paýlaşmazdan ozal rugsat almagy talap etjek käbir FCC goraglarynyň ýatyrylmagyndan soň möhüm meselä öwrüldi (eger ol 2017-nji ýylyň dekabrynda göz öňünde tutulyşy ýaly güýje giren bolsady). Hökümetiň ISP-lere şahsy internet geçmişimiziň ýazgylaryny ýöretmegi we soňra olary razylyksyz satmagy ýa-da aýan etmegi goldaýandygy baradaky pikir internet ulanyjylarynyň köpüsini howsala salýar.
Internet azatlygynyň güýçli tarapdary hökmünde Psiphon ulanyjylarymyzyň hiç hili netijesiz, senzurasyz internete adalatly we açyk elýeterlilik almagyny üpjün etmek üçin her gün tagalla edýär. Ulanyjy maglumatlarynyň we gözleg taryhynyň rugsatsyz ulanylmagynyň kanunylygynyň giňelmegi, girdejiniň köplenç etikadan ýokary durýandygyny görkezýän aladaly ýagdaýy döredýär. Emma Psiphon trafigiň we maglumatlary ýazga geçirmek tejribeleriniň ýagdaýyna has çuňňur aralaşdy.
ABŞ-da, ÝB-de we Kanadada maglumatlary ýazga geçirmek syýasatlarynyň gysgaça deňeşdirme seljermesi
Umuman alanyňda, Günbatar ýurtlary goraglary we düzgünleşdirmeleri saklanýan maglumatlaryň howpsuzlygy çäginde kesgitlediler. Bu kanunlar firmalaryň ulanyjy maglumatlaryny ýygnan we saklan wagtynda eýermeli howpsuzlyk ülňüleri boýunça düzgünleri belleýär. Olar şeýle hem maglumatlaryň aýan edilmegine degişli kanunylyk meselelerini beýan edýärler. Emma, bu makalada salgylanylýan ähli kanunlar maglumatlaryň görnüşi we olaryň ýygnalýan ýagdaýlary, şeýle hem şeýle maglumatlaryň saklanyş möhleti baradaky kararlary maglumat ýygnaýan guramanyň öz ygtyýaryna goýýar. Köp ýagdaýlarda bu guramalar öz syýasatlarynyň aňyrsyndaky logikany merkezi dolandyryş edarasyna düşündirmeli bolsalar-da, şeýle kanunçylyk iki taraply gylyç döredýär, sebäbi ol köp ýagdaýlarda maglumatlaryň saklanmagyny dymyşlyk bilen goldaýar.
Mysal üçin, häzirki wagtda ABŞ-da maglumatlary ýazga geçirmek boýunça giň gerimli düzgünler ýok. Eger ulanyja hyzmat şertlerinde ýa-da ulanyjy ygtyýarnamasy şertnamasynda şeýle tejribä sezewar bolýandygy habar berilse, ISP-ler ulanyjy maglumatlaryny erkin ýygnap we saklap bilerler. Emma kompaniýalar elektron aragatnaşyklary hem goşmak bilen, ulanyjy maglumatlarynyň “adresatdan ýa-da niýetlenen alyjydan başga hiç kime” aýan edilmegini gadagan edýän Saklanýan Aragatnaşyklar Kanuny (Stored Communications Act) bilen dolandyrylýar.3 Amerikan hökümeti ähli firmalara ulanyjy maglumatlaryny goramak jogapkärçiligini ýükleýän hem bolsa, olar ýazga geçirmek tejribesini ýa-da maglumatlary saklamagyň amatly möhletini açyk çäklendirmeýär.
ISP ýazgylarynyň has uly soragy täze däldir we ol aýratyn mesele hem däldir. Aslynda, maglumatlary ýazga geçirmek meselesi ABŞ-da ýaňy-ýakynda täzeden dörän tor bitaraplygy jedellerindäki şol bir kanuny soraglara daýanýar.
Ýewropa Bileleşigi 2016-njy ýylyň aprelinde 2012-nji ýylyň asyl Maglumatlary Goramak Baradaky Direktiwasy esasynda döredilen we maglumat howpsuzlygy boýunça görkezmeleri, ulanyjy hukuklaryny we subýektleriň kanuny toparlara bölünmegini beýan edýän Baş Maglumat Goragy Düzgünnamasy (GDPR) atly bütin bileleşik boýunça kanun kabul etdi. Muňa garamazdan, aýratyn agza döwletler maglumatlary saklamagyň degişli möhletini kesgitlemäge borçludyrlar we bileleşik derejesinde mejbury bellenen wagt çäklerine tabyn däldirler.
Garaşsyz firmalar ýygnalan maglumatlary saklamagyň amatly möhletini kesgitlemek üçin jogapkärdir, şol bir wagtyň özünde “jemgyýetçilik bähbidine ylmy, statistiki ýa-da taryhy maksatlar üçin arhiwleşdirmek” üçin goşmaça saklaýyş möhletleri bellenip bilner.4 Şeýle-de bolsa, GDPR düzgünlerine laýyklykda, hususy raýatyň “unudylmak hukugy” bardyr we ol öz şahsy maglumatlarynyň serwerden aýrylmagyny talap edip biler.
Ahyrynda, Kanadanyň federalistik gurluşy maglumatlary ýazga geçirmek düzgünleri boýunça köp derejeli ýurisdiksiýa gurluşyny döretdi. Ol täjirçilik işi üçin maglumat ýygnamak boýunça tutuş ýurt boýunça görkezmeleri we düzgünleri beýan edýän, şeýle hem şahsyýeti anyklaýan maglumatlar üçin milli standart kesgitlemesini kesgitleýän Şahsy Maglumatlary Goramak we Elektron Resminamalar Kanunyny (PIPEDA) kabul etdi, bu kesgitlemä aşakdakylar girýär:
• ýaş, at, ID belgileri, girdeji, etniki gelip çykyş we gan topary;
• pikirler, bahalandyrmalar, teswirler, jemgyýetçilik ýagdaýy ýa-da düzgün-nyzam çäreleri we ş.m.
• işgärler baradaky resminamalar, kredit ýazgylary, karz ýazgylary, lukmançylyk ýazgylary, sarp ediji bilen satyjynyň arasyndaky dawanyň barlygy, niýetler (mysal üçin, haryt ýa-da hyzmat satyn almak ýa-da işi çalyşmak).5
ÝB Direktiwasy ýaly, terrorçylygy maliýeleşdirmek ýaly jenaýatçylykly hereketlerde şübhe bildirilýän şahslar barada maglumatlaryň Kanadanyň Maliýe Geçirimlerini we Hasabatlary Seljeriş Merkezine (FINTRAC) aýan edilmegine mümkinçilik berýän düzgünler girizilendir. Emma PIPEDA maglumatlary howpsuz saklamak we maglumatlary saklamagyň kanuny möhletini çäklendirmek boýunça prosesleri anyk beýan etmeýär. 4.5.3-nji bentde “bellenen maksatlary ýerine ýetirmek üçin mundan beýläk talap edilmeýän maglumatlar ýok edilmelidir” diýlip bellenilse-de, aýratyn firmalar öz amallaryny durmuşa geçirmäge ygtyýarlydyr.
Zynjyryň has aşagynda, maglumatlaryň goralmagyny üpjün etmek üçin öz kanunlaryny döretmäge ukyply welaýatlar PIPEDA düzgünleriniň ornuny tutup biler.
Onda, howsala döredýän VPN-ler mamylamy?
VPN-ler häzirki ýazga geçirmek düzgünlerindäki üç sany esasy kemçilik sebäpli geljekki müşderilerde üstünlikli howsala döredýärler:
1. Şahsyýetiňizi anyklaýan maglumatlaryňyz ýeterlik derejede howpsuz bolman biler
2. ISP-ler we onlaýn kompaniýalar şahsy maglumatlaryňyzy täjirçilik bähbidi üçin ulanyp bilerler
3. ISP-ler we onlaýn kompaniýalar tarapyndan saklanýan şahsy maglumatlar bazalary kanun goraýjy we döwlet edaralarynyň ygtyýaryndadyr
Baha berlen üç döwletiň hemmesi şahsyýeti anyklaýan ulanyjy maglumatlarynyň kanuny taýdan ýygnalmagyna we saklanmagyna rugsat berdi. ISP-ler we onlaýn kompaniýalar şeýle maglumatlary howpsuz saklamaga kanuny taýdan borçly bolsalar-da, aslynda bu tas ähli ýurisdiksiýalarda aýdyň gözegçiligi bolmadyk gowşak, ynam esasyndaky ulgamy döretdi. Interneti töwekgelçilikli ýa-da bikanun işler üçin ulanmaýanlaryň alada etmegine gerek ýok diýmek aňsat, ýöne Psiphon-da biz internetdäki özüni alyp barşyna garamazdan, ähli internet ulanyjylarynyň gizlinlik boýunça esasly garaşyşlarynyň bardygyna ynanýarys.
Şeýlelik bilen, ISP-leriň ulanyjy maglumatlaryny ýazga geçirmäge hukugynyň bardygy çaklanyp bilner. Bu lukmançylyk ýazgylary ýa-da bank maglumatlary ýaly şahsy maglumatlaryň bikanun ulanylmagyndan ýa-da şeýle maglumatlar bazalaryna zyýanly aralaşylmagyndan gorkýan aýry-aýry internet ulanyjylary üçin aladaly bolup biler. Mundan başga-da, eger ISP ulanyjy ýazgylaryny talap edýän Milli Howpsuzlyk Hatyny ýa-da order alsa, olar kanun boýunça şeýle maglumatlary kanun goraýjy edaralara bermäge borçly bolarlar.
Häzirki hereket edýän kanunlar bilen onlaýn kompaniýalar şahsyýeti anyklaýan maglumatlary täjirçilik maksatlary üçin satmaga ýa-da şeýle maglumatlary aýan etmäge ygtyýarly däldir. Ýöne olar müşderi statistikasy ýaly dürli içerki prosesler üçin bu maglumatlary saklamaga we ulanmaga doly haklydyrlar. Birleşen Ştatlarda tor bitaraplygynyň ýakyn wagtda bozulmagy ahmal bolan ýagdaýynda, şahsyýeti anyklaýan maglumatlaryň gory rugsatsyz ulanylyp ýa-da aýan edilip bilner. Şeýle-de bolsa, hyzmat üpjün edijisiniň gowy niýetlerine garamazdan, VPN ulanyjylarynyň arasynda esasy alada döredýän zat şeýle maglumatlaryň hyýanatçylykly ogurlanmak töwekgelçiligidir.
Internet ulanyjylary hyzmatdaşlyk edýän kompaniýalarynyň tejribeleri barada özlerini terbiýelemek jogapkärçiligini hemişe öz üstüne alarlar. Esasy alada käbir ahyrky ulanyjylaryň ulanyş şertleriniň manysyna ýa-da netijelerine düşünip bilmezligidir we olar öz ulanyşyny VPN-iň ynamdar we ygtybarlydygyny kesgitleýän düşnüksiz hem-de köplenç ýalňyşdyryjy sosial we tehniki ülňülere esaslandyryp bilerler. VPN-leriň potensial ulanyjylara hödürleýän gizlinlik syýasatlaryna hakykatdanam eýerýändigine göz ýetirmek üçin geçirilmegi gerek bolan bazar barlaglaryny aýtmasaň hem bolar, aýratyn-da VPN hyzmaty şahsyýeti anyklaýan maglumatlaryň töwereginde gurlan ulanyjy hasaplarynyň döredilmegini talap edýän bolsa.
Mundan başga-da, habarly karar berlenden soň, belli bir geografiki ýerlerde we belli bir sahypalarda ulanyjylar şifrirlenmedik ýa-da adaty bir https birikmesini ulanmagy amatly hasaplap bilerler. Ýöne henizem bulaşyklyk ýa-da alada bar bolan ýerinde, şahsyýeti anyklaýan maglumatlaryň onlaýn ýygnalmagyndan goramak üçin Psiphon ýaly ýazgy ýöretmeýän VPN ulanylyp bilner.
VPN meni maglumatlary ýazga geçirmekden gorap bilermi?
Köp internet ulanyjylary internetde özlerini anonimleşdirmek we onlaýn täjirçilik hyzmatlarynyň maglumatlary ýazga geçirmek tejribelerinden gaça durmak üçin VPN-lere ýüz tutýarlar. Emma hiç bir VPN-iň internetde doly anonimlik hödürläp bilmejekdigini bellemek gerek. Ýöne Psiphon ýaly erkin elýeterli internete ygrarly bolanlar, öz hyzmatlaryna ulanyjylarynyň gizlinligini goraýan güýçli howpsuzlyk çärelerini girizýärler. VPN proksisini ulanmak bilen, internet trafigini anyk ulanyjylara baglap bolmaýar, ýöne ulanyjylar henizem internet hyzmatlaryna birikdirilen we olary ulanmaga gatnaşýarlar.
Ulanyjynyň ynamyny gazanmak we şahsy gizlinligi ýokarlandyrmak ugrundaky tagallalarda täjirçilik taýdan elýeterli VPN-ler köplenç ýazgy ýöretmezlik syýasatlaryny öňe sürýärler. Olar ähli ulanyş ýazgylaryny ýok edýändiklerini, şeýlelik bilen muny mümkin däl edýändiklerini öňe sürýärler. Emma köp VPN hyzmat şertnamalary şeýle syýasatlaryň giňişleýin düşündirişlerini bermeýär. Hasap döretmek ýa-da şifrirlenen sessiýany açmak üçin VPN käbir jikme-jik ulanyjy maglumatlaryny talap edip biler. Ýene-de jogapkärçilik hyzmat şertlerini üns bilen okamaly we VPN-e ynanmalymy ýa-da ýokmy diýen karara gelmeli bolan aýry-aýry ulanyjynyň üstüne düşýär.
Internetiň gurluşy onlaýn aragatnaşygyň bolup geçmegi üçin belli bir maglumatlaryň alşylmagyny talap edýär. VPN ulanyjysynyň hakyky IP salgysyny hem öz içine alýan, işleýän IP salgysy bolmazdan hiç hili maglumat iberilip ýa-da alnyp bilinmez. Muňa garamazdan, bu makalada baha berlen kanunçylyklaryň hiç biri VPN-leriň ulanyjy maglumatlaryny belli bir wagt aralygynda saklamagyny talap etmeýändigi sebäpli, Psiphon-yň we beýleki VPN hyzmatlarynyň esasy gymmatlyklary şifrirlenen sessiýa tamamlanandan soň şeýle maglumatlary öz torlaryndan pozmaklaryna sebäp bolup biler.
Psiphon-y adaty VPN hyzmatlaryndan näme tapawutlandyrýar? Gaty ýönekeý, biz internet azatlygyndan döräp, esasan şonuň üçin ýaşaýarys. Düzülişi boýunça Psiphon platformasy ahyrky ulanyjylaryň gözleg sessiýasy barada şahsyýeti anyklaýan hiç hili maglumaty saklamaýar. Psiphon-y ulanmak üçin hasap talap edilmeýändigi sebäpli, programma üpjünçiligi haýsydyr bir aýratyn ulanyja degişli maglumatlary döretmäge ýa-da saklamaga asla ukyply däldir. Şonuň üçin ulanyş ýazgysy ýokdur we bu gözegçilikden gaçýanlary ýa-da şahsyýeti anyklaýan maglumatlaryň rugsatsyz taraplara aýan edilmeginden gorkýanlary Psiphon toruny ulanmagyň aýratyn bir ulanyja ýa-da geolokasiýa baglanyşdyrylyp bilinmejekdigi bilen ynandyrýar.
Torumyzyň netijeli bolmagyny we üýtgeýän isleg derejesine görä giňelmegini üpjün etmek üçin biz trafigiň göwrümini we ýurt derejesinde jemlenen ulanyjy ýerleşiş maglumatlaryny öz içine alýan içerki maglumat barlagyny geçirýäris.6 Bu hyzmat tarapyndan saklanýan iň giňişleýin maglumatdyr. Ýöne, mysal üçin, erbet niýetli daşarky bir tarap bu statistiki maglumatlary ele geçirse-de, şahsyýeti anyklaýan hiç bir maglumat töwekgelçilik astynda bolmaz.
--
Awtory: Jacob Klein
1 http://www.pewinternet.org/2017/03/22/what-the-public-knows-about-cybersecurity/
2 https://www.techopedia.com/definition/596/data-logging
2 https://www.techopedia.com/definition/596/data-logging
3 S.Rep.
No. 99-541, 97th Cong. 2nd Sess. 37, reprinted in 1986 U.S.C.C.A.N. 3555, 3591.
4 Şol ýerde. 26-njy bent.
5 http://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/P-8.6/FullText.html6 Emma şäher derejesindäki maglumatlar diňe bir ýurduň çägindäki ulanyş şäheriň içindäki işjeň birikmeleriň sanyny bahalandyrmak arkaly aýry-aýry ulanyjylary anyklamak statistiki taýdan mümkin bolmajak çäginden geçenden soň awtomatik usulda jemlener.