UnlockedPsiphon blogy

Eýran halky üçin täze adaty ýagdaý: Döwlet derejesindäki aragatnaşyk bökdençligine ilat derejesindäki jogap

15.05.2018 - 14 min okamak

Täzelenen: 26.09.2021

2017-nji ýylyň dekabry – 2018-nji ýylyň ýanwary aýlarynda bütin Eýran boýunça ýurtda üýtgeşmeler talap edýän protestler ýüze çykdy. Ýaşyl rewolýusiýa hökmünde tanalýan 2009-njy ýylyň protestlerinden tapawutlylykda, bu raýat gozgalaňyna ozal hiç bir syýasy oppozisiýa hereketine dahyly bolmadyk köp sanly eýranly gatnaşdy. Muňa jogap edip, Eýran hökümeti ýurtda Telegram we Instagram programmalaryna petiklemeleri girizdi. Bu goşundylara girmek we senzurany aýlanyp geçmek üçin eýranly ulanyjylar Psiphon ýaly gurallara ýykgyn etdiler. Bu protestlere we netijede ulanyjylaryň sanynyň birden köpelmegine aýdyňlyk getirmek üçin Psiphon protestlerden öňki, protestler wagtyndaky we soňky tor maglumatlaryny ýygnady hem-de seljerdi. Internet birikmesiniň we erkinliginiň tutuş Eýran jemgyýetine nähili täsir edýändigine has çuňňur seretmek üçin bu maglumatlar Eýrandaky syýasy, sosial we ykdysady ýagdaýa bolan düşünje bilen birleşdirildi. Ahyrsoňy, bu petikleme wakasy Eýranda internetiň we elýeterliligiň ähmiýetini subut etdi hem-de Eýranyň senzura düzgüniniň barha ösýän tehniki mümkinçiliklerini we gerimini aýdyň görkezdi.


Esasy gözegçilikler

 2017-nji ýylyň 28-nji dekabrynda demirgazyk-gündogardaky Maşhat şäherinde protestler başlandy; golaýdaky Neýşabur we Kaşmar şäherlerinde hem has kiçi protestler boldy. Başda ykdysady nägileliklere çözgüt talap eden protestler, ahyrsoňy korrupsiýa, Hasan Ruhaniniň prezidentligi we Eýranyň daşary ýurtlardaky çaknyşyklara gatnaşmagy ýaly sosial meseleleri hem öz içine aldy. Käbir protestçiler hatda Ýokary lider Ali Hameneýini gös-göni tankyt etdiler. Soňky günlerde bu hereket bütin Eýrana ýaýrady we tas ähli welaýatlarda diýen ýaly protestler boldy. Protestler köp sanly kiçi şäherlerde boldy we olara hiç bir guramaçylykly oppozisiýa toparyna resmi taýdan ýa-da ozal dahyly bolmadyk köp sanly eýranly gatnaşdy. Mundan başga-da, 2018-nji ýylyň 9-njy ýanwaryna çenli paýtagt Tähranda her gün protestler geçirildi.

Bütin ýurt boýunça geçen demonstrasiýalara jogap edip, Eýran hökümeti we Yslam Rewolýusiýasynyň Goragçylary Korpusy (IRGC) hem fiziki, hem-de wirtual taýdan güýç ulanmak bilen jogap berdi. Emma, munuň esasan oba ýerlerinde bolan hereketdigi sebäpli, IRGC güýçlerine protestleri fiziki taýdan çäklendirmek has kyn düşen bolmagy mümkin we Eýran hökümeti hereketi basyp ýatyrmak üçin interneti we goşundylary petiklemäge ýüz urdy. Şonda-da birnäçe protestçi tussag edildi we käbir şäherlerde demonstrasiýalary dargytmak üçin göz ýaşardyjy gaz, suw pürküjiler we beýleki tärler ulanyldy.12 Protestleriň üçünji güni, 31-nji dekabrda Eýran hökümeti ýurduň iň meşhur habarlaşma we sosial media platformalary bolan degişlilikde Telegram we Instagram platformalaryna elýeterliligi petikledi. Psiphon we senzurany aýlanyp geçmegiň beýleki tehnologiýalarynyň kömegi bilen eýranlylar birigip, bu saýtlar arkaly maglumat alyş-çalşyny dowam etdirip bildiler.


Protestleriň sebäpleri





Ykdysady sanksiýalaryň ýeňilleşdirilmeginden gelip çykan käbir ruhubelentlige garamazdan, eýranlylar 2017-nji ýylda ykdysady kynçylyklaryň agyr ýüki astynda galdylar. Eýranyň nebit-gaz senagaty geçen ýylda ep-esli ösüp, önümçilik 62% artan hem bolsa, ykdysady ýeňillik ykdysadyýetiň diňe takmynan 3,3% ösüş gören beýleki pudaklaryna beýle çalt ýaýramady.3 Işsizlik 2017-nji ýylyň ýanwaryndan iýulyna çenli 12,4%-den 12,6%-e çenli ýokarlandy we 12% töwereginde galmagyny dowam etdirýär.4

Baglanyşyk paýlaşýan Balatarin platformasy tarapyndan eýranly aktiwistleriň arasynda geçirilen barlagda, adamlar protestleriň esasy sebäpleriniň ykdysady meseleler we korrupsiýadygyny bellediler. Mundan başga-da, ýokarlanýan inflýasiýa we durmuşyň gymmatlamagy eýran maşgalalary üçin iň möhüm ileri tutulýan ugur boldy, ikinji ýerde bolsa raýat hukuklary durdy. Bu aladalar protestçileriň şygarlarynda hem şöhlelenipdi: "Eger talamak azalsa, meselelerimiz çözüler!", "Daşary çykyň watandaşlar, öz hukuklaryňyz üçin sesleniň we gygyryň!" we "Ýaşlar işsiz, mollalar [bolsa] stoluň arkasynda otyr!"5. 



Dekabryň başynda Prezident Ruhani iş üpjünçiligini ýokarlandyrmagy we inflýasiýany gowşatmagy goşmak bilen, ykdysady basyşlary ýeňilleşdirmegi wada berip, öz býujet taslamasyny köpçülige ýetirdi. Bu birneme konserwatiw býujet 14-nji dekabrda tassyklamak üçin Mejlise iberildi. Dekabr aýynda protestlere çenli Psiphon torynda eýranlylar tarapyndan sosial media ulanylyşynyň ep-esli artandygy görüldi. 19-njy dekabrda ulanylyş ortaça 2 terabaýtdan (TB) 6TB-a çenli üç esse artdy. 30-njy dekabrda ulanylyş ýene üç esse artyp, 18TB-a ýetdi. Köp sanly eýranlylaryň köçelere çykmanka öz nägileliklerini bildirmek üçin sosial media geçmegi sebäpli, bu köpelmegiň geljekki gozgalaňlaryň alamaty bolan bolmagy mümkindir.



 Eýrandaky senzura düzgüni

Eýranyň içinde onlaýn mazmunyň senzurasy hökümetiň iň ýokary derejelerinde guramaçylaşdyrylandyr. 2012-nji ýylyň martynda Eýranyň Ýokary lideri Aýatolla Ali Hameneýi dürli döwlet edaralaryndan 17 agzadan, şeýle hem hut Hameneýiniň özi tarapyndan bellenen goşmaça 10 agzadan ybarat bolan Kibergiňişlik boýunça Ýokary Geňeşiň (SCC) döredilmegine ygtyýar berdi. Bu edara Eýranyň içinde onlaýn mazmunyň senzurasy bilen baglanyşykly syýasatlary durmuşa geçirýän we goldaýan merkezi edara öwrüldi.7 Döreýän döwründe Hameneýi şol wagtky Prezident Ahmadinežaddan Geňeşe başlyklyk etmegini sorapdy8, emma 2015-nji ýyldaky özgertmeler ygtyýarlyklaryň Ýokary lidere geçirilmegini9 we ozal bar bolan Informatika boýunça Ýokary Geňeşiň, Maglumat boýunça Ýokary Geňeşiň we Maglumat Alyş-çalşygy boýunça Ýokary Milli Howpsuzlyk Geňeşiniň (AFTA) karar kabul ediş ygtyýarlyklarynyň SCC-iň ýeke-täk ygtyýarlygyna birikdirilmegini getirdi.10

Eýranyň ähli internet hyzmatyny üpjün edijileri (ISP-ler) telekommunikasiýa ygtyýarnamalaryny bermäge jogapkär we ýerine ýetiriji häkimiýetiň garamagyndaky Hapa mazmuny kesgitlemek boýunça komitet tarapyndan bellenen senzura syýasatlaryny ýerine ýetirýän Eýranyň Aragatnaşygy Düzgünleşdiriş Guramasynyň (CRA) garamagynda işleýär. Ol SCC-iň başlangyçlaryny goldaýan tehniki senzura syýasatlarynyň durmuşa geçirilişine gözegçilik edýär. Şeýle çäreler aşakdakylary öz içine alýar:




  • Hususy öý ulanyjylarynyň geçirijilik ukybynyň sekuntda 128 kilobaýt (kb/s) çenli çäklendirilmegi.
  • Petiklenen domenlere niýetlenen trafigi ýok etmek üçin gara deşik hökmünde hyzmat edýän galp ýerli IP salgylary bilen jogap bermäge mejbur edip, Domen atlary hyzmaty (DNS) talaplarynyň ugrunyň üýtgedilmegi.
  • Ahlaksyz hasaplanyp bilinjek ýa-da syýasy ýa ykdysady bulanyşyga sebäp bolup biljek mazmunly saýtlara eltip biljek açar sözler üçin internet paketleriniň sözbaşylarynyň we URL-leriniň barlanmagy hem-de şeýle trafigiň manipulirlenmegi.
  • Aýratyn-da syýasy we ykdysady tolgunyşyklar döwründe ISP-ler belli bir saýtlara ýa-da internet aragatnaşyk protokollaryna, ýa-da tutuş trafige tizligi çäklendirýärler (ýagny tizlik peseldilýär).11
  • Ortadaky adam (man-in-the-middle) hüjümlerini amala aşyrmak üçin hökümet tarapyndan meşhur saýtlaryň web şahadatnamalarynyň galplaşdyrylmagy.12
    • Däp bolan senzura tejribeleri Eýran tory boýunça eýýäm ornaşdyryldy. Web-saýt eýeleri Medeniýet we Yslam gollanmasy ministrliginde bellige alynmaga borçludyr, ýogsam petiklenmek howpy abanýar.  Mümkin bolan galagoply mazmuny çap edýän web-saýt eýeleri we hususy raýatlar resmi taýdan aýyrmak barada haýyşlary alýarlar. Eýranyň Rewolýusiýa Goragçylary Korpusy Telegram kanallarynyň adminstratorlaryny mazmuny aýyrmaga ýa-da kanallary bütinleý pozmaga mejbur etmek üçin yzygiderli tussag edýär. Täzelikler saýtlaryna Ýadro ylalaşygy ýaly jedelli temalar boýunça nähili habar bermelidigi barada duýduryşlar iberilýär. Bu tejribeleriň ählisi tussag edilmekden gaça durmak üçin ep-esli derejede öz-özüňi senzura etmäge getirýär.13 Senzura mümkinçilikleri bolsa soňky ýyllarda has giň ýaýrady, sebäbi CRA bütin Eýran boýunça telekommunikasiýa torlaryny diwersifikasiýa etmek we giňeltmek boýunça syýasatlary durmuşa geçirdi.

    Senzorlaryň protestlere jogaby





    30-njy dekabrda Eýranyň Maglumat we aragatnaşyk tehnologiýalary ministri Mohammad-Jawad Azari Jahromi Telegram-yň esaslandyryjysy Pawel Durowa Telegram kanaly bolan @amadnews-i aýyrmak barada haýyş bilen Twitter-de ýazgy galdyrdy. Telegram zorlukly sözleýiş ulanylandygy üçin kanaly aýyryp, bu haýyşy ýerine ýetirdi. Twitter-iň Eýranda petiklenen platformadygyny bellemek möhümdir, muňa garamazdan Jahromi Twitter-iň ähli eýranlylar üçin elýeterli edilmegini haýyş etdi. Eýran resmileriniň bu gadagan edilen sosial media platformasyny ulanmagy geň zat däl, emma bu ýagdaýda onuň hökümet tarapyndan berk gözegçilik edilýän, ýöne henizem rugsat berilýän meşhur goşundydaky mazmuny aýyrmak baradaky haýyşlary köpçülige açyk ýetirmek üçin ulanylandygy aýratyn gyzyklydyr. Telegram kanallaryň aslynda diňe parahatçylykly protest üçin bu platformany ulanýandygyny düşündirip, mazmuny aýyrmak baradaky indiki haýyşlary ýerine ýetirmekden ýüz öwürdi. Şol sebäpli Eýran hökümeti 31-nji dekabrda eýran ISP-lerine Telegram goşundysyna we web interfeýsine trafigi petiklemegi buýurdy.14 Şol gün meşhur surat we wideo paýlaşma goşundysy bolan Instagram hem petiklendi. Instagram-daky petikleme 6-njy ýanwara çenli, Telegram petiklemesi bolsa 13-nji ýanwara çenli dowam etdi.

    Bu döwürde eýranlylar protestleri dowam etdirdiler we aýlanyp geçiş programma üpjünçiligi arkaly bu hem-de beýleki platformalara girmegi dowam etdirdiler. Bu ýagdaý iki platformada-da işjeňligiň dowam etmegi, hatda artmagy bilen subut edilýär. Ilkibaşda ulanylyşda gysga wagtlyk azalma bolan hem bolsa, maglumatlar Eýrandaky Telegram-da ýazgylaryň we tomaşalaryň sanynyň petikleme wakasyndan öňki takmynan şol bir derejelere çalt gaýdyp gelendigini görkezýär. Instagram-da ulanyjylar pars dilindäki habar we media hasaplaryna ýykgyn etdiler. Hökümet tarapyndan iki platformanyň hem petiklenendigine garamazdan, BBC Persian öz Instagram hasaby we Telegram kanaly arkaly protestleriň wideolaryny we suratlaryny ibermäge çagyrmagyny dowam etdirdi. Hakykatda, BBC Persian-iň Instagram yzarlaýjylary iki hepdeden az wagtyň içinde takmynan 200 000 adam artdy; onuň bir hepdesinde bolsa Instagram Eýranda petiklenipdi. Hasabyň şonça yzarlaýjy toplamagy üçin ozal takmynan dokuz aý gerek bolupdy. Şoňa meňzeş ýagdaý Radio Farda we Voice of America-Persian News Network (VOA-PNN) Instagram hasaplarynda hem ýüze çykdy.



    Eýranly ulanyjylaryň özüni alyp barşy we seljermesi

    Psiphon ulanyjylara programma üpjünçiligimizi ulanmagyň köp sanly usullaryny, mobil ýa-da iş stoly üçin ulanmaga hödürlemek boýunça işledi. Psiphon-y göçürip alyp boljak üç sany esasy platforma bar: Google Play dükany, Apple App Store we e-poçta awtomatiki jogap berijileri arkaly. 1-nji ýanwarda göçürip almalar iň ýokary derejä ýetdi:
     Psiphon-yň belli bir müşderiler üçin ýörite e-poçta awtomatiki jogap berijileri bar. 31-nji dekabrda BBC Persian Instagram-a girip, ähli pars dilinde gürleýän yzarlaýjylaryna duýduryş paýlaşdy we olara öz e-poçta awtomatiki jogap berijisi arkaly Psiphon-y nädip göçürip almalydygyny öwretdi. Şol gün adatça günde takmynan 60 sany Psiphon göçürip almasyna sebäp bolýan BBC Persian, 60 695 sany Psiphon göçürip almasyna sebäp boldy. Bu bütin dünýädäki adamlara internet elýeterliligini üpjün etmek üçin zerur bolan köp sanly möhüm gatnaşyklaryň diňe bir mysalydyr.

    Google Play protest wagtynda Psiphon-y Eýranda iň köp göçürip alnan goşundy hökmünde görkezdi, bäsdeş gurallar bolsa ulanyjylar üçin netijesiz bolup çykmagy sebäpli sanawlarda ýokary galyp, aşak düşdi. VPN-ler we senzurany aýlanyp geçmek üçin ulanylýan deň-deş (peer-to-peer) programma üpjünçiligi bolan Lantern ýaly beýleki aýlanyp geçiş gurallarynyň goşundylary Twitter-de bellenilişi ýaly ulanyjylaryň bu goşundylar arkaly gurlan birikmeleriň ygtybarsyz ýa-da haýaldygyny görmegi sebäpli tablisalarda ýokary galyp, aşak gaçdy. Psiphon iki hepdeden gowrak wagtlap Google Play-de Eýranda birinji belgili goşundy bolup galdy. Psiphon diňe bir ulanyjylaryň sanynyň durnukly ösmegini görmek bilen çäklenmän, bu ösüş beýleki gurallardan has uly gerimde boldy. Tor seljermesi protestler döwründe birden köpelmek bilen ulanylyşyň artmagynyň şuňa meňzeş meýlini görkezdi. Emma bu ösüş günde 12 500-den azrak birikme bilen iň ýokary derejä ýetdi, Psiphon tory bolsa diňe 2-nji ýanwarda 287 925 106 sany birikmäni üpjün etdi.15

    Diňe bir täze ulanyjylar goşundyny göçürip almak bilen çäklenmän, tor seljermesi olaryň ony işjeň ulanandygyny görkezýär. Protestleriň dowamynda Psiphon tora 22,2 million täze ulanyjy goşdy. Protest döwründe maglumat geçirişi iň pes nokadynda bir ulanyja günde 61 megabaýt (MB) boldy. Adatdan daşary ýagdaý üçin tory giňeltmek Psiphon toruna bir ulanyja günde ortaça 124MB geçirmäge mümkinçilik berdi. Salgylanma hökmünde aýtsak, eger Verizon arkaly aýlyk 2 gigabaýtlyk (GB) meýilnama üçin aýda $35 töleýän bir amerikan raýaty öz maglumat ulanyşyny aýyň dowamynda deň paýlasa, ol günde iň köp 66MB ulanyp bilerdi. Mundan başga-da, global ortaça ykjam maglumat meýilnamasy aýda 4GB bolup, bu günde 133 MB diýmekdir. Bütin protest döwründe torumyz Google-yň bütin dünýäde her gün işleýän maglumat mukdaryna deň bolan 19,54 petabaýt (PB) maglumat geçirdi. Psiphon 9-njy ýanwarda iň ýokary maglumat geçirişini 1,445PB hökmünde gördi, bu bolsa Facebook-daky 10 milliard suratyň ählisiniň maglumatyna deňdir.



    Jemläp aýtsak, protestlere we petiklemä jogap hökmünde Psiphon tory arkaly ägirt uly möçberde maglumat geçirildi. Iň ýokary petikleme döwürlerinde Psiphon torunyň üstünligi we giňeldilip bilijiligi onuň geterogen infrastrukturasyna, dürli hyzmatdaşlyklaryna we innowasion gözleglere we ösüşe möhüm üns bermegine baglydyr. Refraction Networking we MEEK ýaly aýlanyp geçiş protokollaryny öz içine almak bilen, Psiphon tory has ätiýaçlykly, durnukly boldy we öz çalt ösüş kuwwatyny ýokarlandyrdy.







    Psiphon-yň Eýrandaky “täze kadasy”



    Psiphon indi Eýrandaky “täze kada” uýgunlaşdy. Bu täze kadanyň bir bölegi diňe sosial media platformalaryna Psiphon tory arkaly geçirilýän maglumatlaryň möçberiniň ep-esli artmagydyr. Munuň şeýledigini çepdäki grafikden görüp bolýar, ol Psiphon tory arkaly ortaça 16TB-dan gowrak sosial media trafiginiň geçirilýändigini görkezýär. Muňa Facebook, Twitter we Instagram ýaly esasy platformalar girýär.

    Bu grafikde Eýranyň wideo paýlaşma hyzmaty bolan Aparat-yň, aýratyn-da Youtube-dan has agdyklyk etmegi Eýrandaky internet erkinligine abanýan geljekki howplaryň alamaty bolup biler. Aparat-da ýazgy paýlaşmak üçin ulanyjylar hakyky şahsyýetlerini bellige alnan hasap bilen baglanyşdyrmalydyrlar. Bu Eýran hökümetiniň resmi taýdan Milli Maglumat Tory (NIN) diýlip atlandyrylýan “halal tor” döretmek boýunça has uly başlangyjynyň bir bölegidir.

    Bu täze kada eýranly ulanyjylaryň ýüzbe-ýüz bolýan hem tehniki, hem syýasy mümkin bolan bökdençliklerini hem öz içine alýar. Fewralyň ilkinji günlerinde eýranlylar iş berijileriniň aýlaryň dowamynda tölemedik aýlyklaryna garşy birnäçe iş taşlaýyşlarda we protestlerde ýene-de köçelere çykdylar. Bu iş taşlaýyşlar awtobus sürüjileri we demir ýol işgärleri ýaly dürli pudaklary öz içine aldy. Bu işjeňlik 5-nji fewralda Psiphon torynda ulanyjylaryň birden köpelmegi bilen şöhlelenip, ortaça gündelik 3 million unikal ulanyjydan 4 milliona çenli ýokarlandy. Syýasy tolgunyşyklar wagtynda Psiphon köp sanly eýranly üçin iň esasy senzura aýlanyp geçiş guralyna öwrüldi.




    Bu tehniki häsiýetli bökdençlikler üçin hem dogrudyr. 20-nji fewralda Ýakyn Gündogardaky we Ýewropadaky ulanyjylar Telegram-a girip bilmediler. Şol gün Psiphon tory 3 milliondan gowrak birikme bilen Eýrandan gelýän trafigiň ep-esli artandygyny gördi. Senzura wakasyndan şübhelenen eýranly ulanyjylar Telegram-a birikmäni barlamak üçin Psiphon-a ýykgyn etdiler. Olar Psiphon arkaly munuň Eýran hökümetiniň petikleme çäresi bolman, eýsem Telegram hyzmatynda ýüze çykan tehniki ýalňyşlykdygyny anyklap bildiler. Bu hadysalar internet elýeterliligi kepillendirilmedik wagtynda Psiphon-yň ygtybarly guraldygyny görkezýär.

    Telegram ugrundaky dowam edýän göreş

     Telegram Eýran režimi üçin nyşana bolmagyny dowam etdirdi we hökümet Telegram-y hemişelik petiklemäge girişdi. 30-njy aprelde goşundynyň döwlet gullukçylary tarapyndan ulanylmagy gadagan edilenden soň, Eýranyň kazyýeti ähli eýran ISP-lerine derrew güýje girýän Telegram-y petiklemäge başlamak barada kazyýet kararyny çykardy.16 Eýranlylara içerki aragatnaşyk goşundylaryny ulanmak maslahat berildi, ýöne olar hökümetiň berk gözegçiligine we barlagyna sezewarlygy giňden mälim bolandygy sebäpli, köplenç ulanylmaýar. 7-nji maýda alty sany aklawçy Eýran hökümetine garşy kanuny hereketiň görlüp-eşidilmedik mysaly hökmünde Telegram-a gadagançylygy bes etmek üçin Eýranyň Döwlet Gullukçylary boýunça Kazyýetine arza berdiler.

    26-njy aprelde TelegramDR döredijileri Telegram Digital Resistance goşundysy üçin tor trafigini üpjün etmek we integrirlemek boýunça kömek sorap Psiphon bilen habarlaşdylar. Telegram-yň köpden bäri howp abanyp gelýän petiklenmegine garaşyp, Psiphon döredijileri we hyzmatdaşlyk toparynyň agzalary 30-njy apreldäki möhlete üstünlikli ýetişmek we Eýran raýatlaryna howpsuz aragatnaşyk üçin täsirli gural hödürlemek ugrunda işlediler. 1-nji maýda petikleme wakasyna gös-göni jogap hökmünde TelegramDR Google Play-de çykaryldy. Çykarylandan bäri 700 000-den gowrak eýranly TelegramDR-e bil baglaýar we günde 5TB-dan gowrak trafigi döredýär, bu bolsa internet hyzmatyny petiklemegiň güýçlenmegine hökman innowasion aýlanyp geçiş usullary bilen jogap beriljekdigini görkezýär.

    Netije

         2009-njy ýylyň Ýaşyl rewolýusiýasyndan bäri Eýran raýatlarynyň web we ykjam onlaýn elýeterliligi ep-esli ýokarlandy. Hakykatda, ol iki esseden hem gowrak artdy. 2016-njy ýyla çenli internet ulanyjylary Eýran ilatynyň ýarysyndan gowragyny düzýär; 2009-njy ýylda bu görkeziji 14%-den azrakdy.17 Internete elýeterlilik has giňden ýaýrady we hil ep-esli gowulaşdy. Munuň bilen birlikde, maliýe hyzmatlaryndan başlap işewürlik amallaryna çenli hemme zatda eýranlylaryň internete esaslanýan platformalara has köp bil baglamagy ýüze çykdy. Mundan başga-da, ýurtda sosial mediýanyň täsiri çalt ösdi. Köp sanly kärhanalar we habar guramalary müşderileri bilen aragatnaşyk saklamak üçin sosial media bil baglaýarlar. Şeýle hem sosial media eýranlylaryň arasynda ýuwaş-ýuwaşdan ileri tutulýan aragatnaşyk usulyna öwrülýär. Bu ýagdaý Psiphon torynda sosial media saýtlaryna öňküsinden has köp baýt geçirilmegi bilen görüldi. Ýokarda bellenilişi ýaly, protestlerden we petikleme wakasyndan öňki döwürden başlap protestleriň ahyryna çenli Psiphon 22,2 million täze ulanyjy gazandy. Bu ortaça gündelik ulanyjylaryň bir million artmagyna getirdi; petiklemä çenli Psiphon Eýranda günde ortaça iki million ulanyjyny goldaýardy, häzir bolsa günde takmynan üç million ulanyjyny goldaýar.


    Psiphon bu täze kadada işlemegini dowam etdirýär we başga bir petikleme wakasy bolan halatynda kuwwatyny has-da artdyrmaga taýyn bolmalydyr. Ýöne islendik aýlanyp geçiş guraly üçin uly operasion çykdajylar bardyr. Eýrandaky ulanyjylara ygtybarly birikmeleri üpjün etmek üçin Psiphon ýaly aýlanyp geçiş gurallary yzygiderli goldawa mätäçdir. Mundan başga-da, bu gurallara elýeterlilik bolmasa, eýranlylar hökümet tarapyndan goldanylýan we gözegçilik edilýän içerki sosial media platformalaryna geçmäge mejbur bolup bilerler. Internet erkinligine goldawy saklap galmak üçin bar bolan programma modellerini we goldawy gaýtadan düzmek talap edilip bilner. Bu ideal ýagdaýda esasy sosial media platformalaryndan has giň goldawy öz içine alar, sebäbi olaryň mazmuny has kiçi, az maliýeleşdirilýän guramalar tarapyndan eltilýär. Mundan başga-da, mazmuny eltip bilýän, hyzmatlaryň gerimini giňeldip bilýän, goşmaça kuwwat we uýgunlaşma üpjün edip bilýän tehnologiýalara has köp maýa goýumlary gerek bolar. Eýran hökümeti öz NIN-ni ösdürmäge serişdeleri gönükdirýärkä, internet erkinligi jemgyýeti öz mümkinçiliklerini yzygiderli kämilleşdirmeli we gurmalydyr.
    --
    Awtorlar: Ariel Leuthard we Jacob Klein

    1 “Protestler dowam edýärkä Eýranda has köp talyp tussag edildi,” Radio Farda, 2018-nji ýylyň 2-nji ýanwary.
    2 Associated Press, “Eýranda gije protestçiler bilen howpsuzlyk güýçleriniň çaknyşmagy sebäpli azyndan 9 adam öldi,” Politico-dan alyndy, 2018-nji ýylyň 2-nji ýanwary.
    3 “Eýranyň ykdysady geljegi,” Dünýä banky, 2017-nji ýylyň 11-nji oktýabry.
    4 “Eýranyň ykdysady geljegi,” Dünýä banky, 2017-nji ýylyň 11-nji oktýabry. 
    5 Saidi, Mike, “Eýrandaky režime garşy protestler we howpsuzlyk kemçilikleri: Maglumatlar toplumy,” Critical Threats Project, American Enterprise Institute, 2018-nji ýylyň 12-nji ýanwary.
    6 “ABŞ dartgynlylygy ykdysadyýete kölege salýarka Eýranyň Ruhanisi konserwatiw 2018 býujetini hödürleýär,” Reuters, 2017-nji ýylyň 10-njy dekabry.
    7 “Ýurduň profili: Eýran,” Freedom on the Net 2017, Freedom House, 2017.
    8 “Eýranyň ýokary lideri täze internet gözegçilik komitetini döretmäge çagyrýar,” Los Angeles Times, 2012-nji ýylyň 7-nji marty.
    9 “Hameneýi özi tarapyndan gözegçilik edilýän berk geňeşde Internet syýasaty boýunça häkimiýeti güýçlendirýär,” Center for Human Rights in Iran, 2015-nji ýylyň 14-nji sentýabry.
    https://www.iranhumanrights.org/2015/09/khamenei-internet-policy-iran/
    10  “Ýurduň profili: Eýran,” Freedom on the Net 2017, Freedom House, 2017.
    11 Bu ýagdaý Gmail ýaly Google hyzmatlaryna birikmeler, şeýle hem HTTPS, SSH we VPN tunnelleri ýaly aýratyn protokollar arkaly geçýän trafik üçin habar berildi.
    12 Simurgh Aryan, Homa Aryan we J. Alex Halderman, “Eýranda internet senzurasy: Ilkinji syn,”, 3-nji USENIX Internetde erkin we açyk aragatnaşyk boýunça seminarynyň çäginde hödürlendi, 2013.
    13 “Ýurduň profili: Eýran,” Freedom on the Net 2017, Freedom House, 2017.
    14 Durov, Pavel, Telegram ýazgysy, 2017-nji ýylyň 31-nji dekabry.
    15 “Eýrandan gös-göni birikýän ulanyjylar,” Tor Project, 2018-nji ýylyň fewralynda girildi. 
    16 Parisa Hafezi, “Eýranyň kazyýeti Telegram habarlaşma goşundysynyň ulanylmagyny gadagan edýär: döwlet TV,” Reuters, 2018-nji ýylyň 30-njy apreli.
    17 Dünýä banky, “Dünýä ösüş görkezijileriniň maglumatlar toplumy: Eýran,” 2018-nji ýylyň martynda alyndy. 


    BarlagEýranPsiphon VPN

    Indiki okaň