Вазъи сабти маълумот: Арзёбии сатҳи таҳдидҳо ва таҷрибаҳои амниятӣ
15.5.2018 - 11 дақиқаи мутолиа
Навсозишуда: 26.9.2021
Psiphon Inc. тӯли солҳо дар сафи пеши талошҳо барои боз кардани интернет ба рӯи онҳое қарор дорад, ки таҳти режимҳои сензура зиндагӣ мекунанд. Сарфи назар аз он ки бо ягон маҳдудияти мундариҷа дар интернет дучор намешаванд, корбарони кишварҳои ғарбӣ барои ҳифзи дахолатнопазирии шахсии худ дар интернет ба VPN-ҳо, ба монанди Psiphon, рӯ меоранд. Бо вуҷуди ин, дар моҳи марти соли 2017 Маркази таҳқиқотии Pew омори тааҷҷубовареро нашр кард, ки тақрибан 70%-и корбарони амрикоии интернет дақиқ намедонанд, ки VPN ба кадом мақсад хидмат мекунад.1
Агар шумораи рӯзафзуни ҳисобҳои Psiphon нишондиҳандаи афзоиши шумораи корбарони VPN дар саросари ҷаҳон бошад, шумораи зиёди корбарони мустақил вориди бозоре мешаванд, ки дар он барои арзёбии интиқодии маҳсулот ҳеҷ ченаке надоранд. Акнун ин гурӯҳ бори гарони дарки хатарҳоро дар соҳаи ноошнои амнияти киберӣ бар дӯш дорад. Аз ин рӯ, онҳо ба маълумоти нодуруст бениҳоят осебпазиранд. Яке аз чунин истилоҳҳое, ки корбаронро ба ташвиш меорад, паҳншавии истилоҳи data logging (сабти додаҳо) дар саросари сомонаҳо ва форумҳои VPN ва тасаввуроти нодуруст дар бораи хатарҳои инфиродӣ ва усулҳои ҳифзи самараноки худ мебошад.
Мувофиқи маълумоти Techopedia, «сабти додаҳо (data logging) ин раванди ҷамъоварӣ ва нигоҳдории додаҳо дар тӯли як давраи муайян бо мақсади таҳлили тамоюлҳои мушаххас ё сабти рӯйдодҳо/амалҳои бар пояи додаҳо дар система, шабака ё муҳити IT мебошад. Он имкон медиҳад, ки ҳамаи ҳамкориҳое пайгирӣ шаванд, ки тавассути онҳо додаҳо, файлҳо ё барномаҳо дар дастгоҳи нигоҳдорӣ ё барнома захира мешаванд, дастрас мегарданд ё тағйир дода мешаванд.»2 Бисёре аз VPN-ҳо сиёсати «сабт накардан»-ро (zero-logging) ҳамчун хусусияти беназири маҳсулот муаррифӣ мекунанд ва ба ин васила ишора мекунанд, ки трафики интернетии шаҳрвандони оддӣ дар акси ҳол зери хатари доимии сабт шудан ва эҳтимолан барои мақсадҳои тиҷоратӣ ва ҳуқуқӣ истифода шудан қарор дорад.
Ин масъала пас аз бекор кардани баъзе ҳимояҳои FCC дар моҳи апрели соли 2017 ба як мавзӯи доғ табдил ёфт, ки тибқи онҳо таъминкунандагони амрикоии хидмати интернет (ISP-ҳо) бояд пеш аз мубодилаи додаҳои корбарон иҷозат мегирифтанд (агар он, чунон ки ба нақша гирифта шуда буд, дар моҳи декабри соли 2017 эътибор пайдо мекард). Андешаи он ки ҳукумати онҳо ҷонибдори сабти таърихи шахсии интернети мо аз ҷониби ISP-ҳо буда, сипас бидуни ризоят фурӯхта шудан ё ифшо шудани онҳоро дастгирӣ мекунад, барои аксари корбарони интернет нигаронкунанда аст.
Ҳамчун як ҷонибдори қавии озодии интернет, Psiphon ҳамарӯза саъй мекунад, то корбарони мо ба интернети бидуни сензура ва бидуни оқибатҳои манфӣ дастрасии одилона ва боз дошта бошанд. Густариши қонунии истифодаи беиҷозати додаҳои корбар ва таърихи дидани саҳифаҳо як ҳолати ташвишовареро эҷод мекунад, ки нишон медиҳад фоида аксар вақт аз ахлоқ болотар гузошта мешавад. Аммо Psiphon ба омӯзиши амиқтари вазъияти амалияҳои сабти трафик ва додаҳо пардохт.
Таҳлили мухтасари муқоисавии сиёсатҳои сабти додаҳо дар ИМА, ИА ва Канада
Умуман, кишварҳои ғарбӣ ҳимоятҳо ва муқарраротро тавассути доираи амнияти додаҳои захирашуда муайян кардаанд. Ин қонунҳо муқаррароти марбут ба меъёрҳои амниятиро муайян мекунанд, ки ширкатҳо ҳангоми ҷамъоварӣ ва нигоҳдории додаҳои корбарон бояд риоя кунанд. Онҳо инчунин масъалаҳои қонунии марбут ба ифшои маълумотро баён мекунанд. Бо вуҷуди ин, ҳамаи қонунҳое, ки дар ин мақола зикр шудаанд, қарорҳоро оид ба намуди додаҳо ва ҳолатҳое, ки дар онҳо ҷамъоварӣ мешаванд, инчунин давомнокии нигоҳдории чунин додаҳоро ба ихтиёри созмони ҷамъоваранда вогузор мекунанд. Гарчанде ки дар бисёр мавридҳо ин созмонҳо бояд мантиқи сиёсати худро ба як мақоми марказии роҳбарикунанда асоснок кунанд, чунин қонунгузорӣ шамшери дудамаро ба вуҷуд меорад, зеро он дар бисёр мавридҳо нигоҳдории додаҳоро ба таври зимнӣ дастгирӣ мекунад.
Масалан, дар айни замон дар ИМА оид ба сабти додаҳо ягон муқаррароти фарогир вуҷуд надорад. ISP-ҳо метавонанд озодона додаҳои корбаронро ҷамъоварӣ ва нигоҳ доранд, ба шарте ки корбар дар шартҳои хидматрасонӣ ё созишномаи иҷозатномаи корбар огоҳ карда шавад, ки чунин амалияҳо нисбати онҳо татбиқ мешаванд. Бо вуҷуди ин, ширкатҳо аз ҷониби Санади иртибототи захирашуда (Stored Communications Act) танзим мешаванд, ки ифшои додаҳои корбарон, аз ҷумла иртиботи электрониро «ба ҳама гуна шахс, ба ғайр аз гиранда ё қабулкунандаи пешбинишуда» манъ мекунад.3 Ҳарчанд ҳукумати Амрико масъулияти ҳифзи додаҳои корбаронро ба дӯши ҳамаи ширкатҳо мегузорад, аммо он амалияи сабт ё давомнокии оқилонаи нигоҳдории додаҳоро ба таври возеҳ маҳдуд намекунад.
Масъалаи калонтари сабти додаҳо аз ҷониби ISP нав нест ва он инчунин як масъалаи ҷудогона намебошад. Дар асл, масъалаи сабти додаҳо реша дар ҳамон саволҳои ҳуқуқӣ дорад, ки ба наздикӣ дар ИМА баҳси бетарафии шабакаро дубора ба миён оварданд.
Иттиҳоди Аврупо дар моҳи апрели соли 2016 як қонуни умумииттиҳодиро бо номи Муқаррароти умумии ҳифзи додаҳо (GDPR) қабул кард, ки бар пояи Директиваи аввалияи ҳифзи додаҳои соли 2012 таҳия шудааст ва дастурҳои амнияти додаҳо, ҳуқуқҳои корбарон ва таснифоти қонунии субъектҳоро муайян мекунад. Бо вуҷуди ин, ҳар як кишвари узв вазифадор аст, ки муҳлати муносиби нигоҳдории додаҳоро муайян кунад ва ба як мӯҳлати ҳатмии умумииттиҳодӣ тобеъ карда нашудааст.
Ширкатҳои мустақил барои муайян кардани муҳлати муносиби нигоҳдории додаҳои ҷамъоваришуда масъуланд, дар ҳоле ки давраҳои иловагии нигоҳдорӣ метавонанд барои «бойгонӣ ба манфиати ҷамъият, истифодаи илмӣ, оморӣ ё таърихӣ» муқаррар карда шаванд.4 Бо вуҷуди ин, тибқи муқаррароти GDPR, шаҳрванди оддӣ «ҳуқуқи фаромӯш шудан» дорад ва метавонад дархост кунад, ки додаҳои шахсии ӯ аз сервер нест карда шаванд.
Ниҳоят, сохтори федералии Канада дар робита ба муқаррароти сабти додаҳояш як созмони бисёрсатҳаи судиро ба вуҷуд овардааст. Он Санади ҳифзи иттилооти шахсӣ ва ҳуҷҷатҳои электрониро (PIPEDA) қабул кардааст, ки дастурҳо ва муқаррароти саросари кишварро оид ба ҷамъоварии маълумот барои фаъолияти тиҷоратӣ муайян мекунад ва таърифи стандартии миллиро барои иттилооти мушаххаскунандаи шахсият муқаррар менамояд, ки инҳоро дар бар мегирад:
• синну сол, ном, рақамҳои мушаххаскунанда, даромад, пайдоиши этникӣ ва гурӯҳи хун;
• фикру мулоҳизаҳо, баҳогузориҳо, шарҳҳо, вазъи иҷтимоӣ ё чораҳои интизомӣ ва ғайра;
• парвандаҳои кормандон, сабтҳои кредитӣ, сабтҳои қарз, сабтҳои тиббӣ, мавҷудияти баҳс байни истеъмолкунанда ва тоҷир, ниятҳо (масалан, харидани молҳо ё хидматҳо, ё иваз кардани ҷои кор).5
Монанди Директиваи ИА, муқаррароте дохил карда шудаанд, ки имкон медиҳанд маълумот ба Маркази таҳлили амалиётҳо ва ҳисоботи молиявии Канада (FINTRAC) дар бораи шахсоне, ки ба амалҳои ҷиноятӣ, ба монанди маблағгузории терроризм гумонбар мешаванд, ифшо карда шавад. Бо вуҷуди ин, PIPEDA равандҳои ҳифзи иттилоот ва маҳдуд кардани муҳлати қонунии нигоҳдории иттилоотро возеҳ баён намекунад. Дар ҳоле ки банди 4.5.3 изҳор медорад, ки «иттилооте, ки дигар барои иҷрои мақсадҳои муайяншуда зарур нест, бояд нест карда шавад», ширкатҳои алоҳида метавонанд тартиботи худро озодона амалӣ кунанд.
Дар сатҳи поёнтар, музофотҳое, ки қодиранд қонунҳои худро барои таъмини ҳифзи додаҳо таҳия кунанд, метавонанд аз муқаррароти PIPEDA болотар гузошта шаванд.
Пас, оё VPN-ҳои ҳаросбарангез ҳақ ҳастанд?
VPN-ҳо муштариёни эҳтимолиро бомуваффақият аз се камбудии асосии режимҳои кунунии сабт ҳушдор медиҳанд:
1. Додаҳои мушаххаскунандаи шахсияти шумо шояд ба қадри кофӣ эмин набошанд
2. ISP-ҳо ва ширкатҳои онлайнӣ метавонанд додаҳои шахсии шуморо барои фоидаи тиҷоратӣ истифода баранд
3. Пойгоҳи додаҳои маълумоти шахсӣ, ки дар ихтиёри ISP-ҳо ва ширкатҳои онлайнӣ ҳастанд, дар ихтиёри мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва мақомоти давлатӣ қарор доранд
Ҳамаи се давлати арзёбишуда ба ҷамъоварӣ ва нигоҳдории қонунии додаҳои мушаххаскунандаи шахсияти корбар иҷозат додаанд. Гарчанде ки ISP-ҳо ва ширкатҳои онлайнӣ қонунан вазифадоранд чунин маълумотро муҳофизат кунанд, дар асл ин як системаи заифи ба боварӣ асосёфтаро ба вуҷуд овардааст, ки тақрибан дар ҳама қаламравҳо назорати возеҳ надорад. Гуфтан осон аст, ки онҳое, ки интернетро барои корҳои бадномкунанда ё ғайриқонунӣ истифода намебаранд, набояд хавотир бошанд, аммо мо дар Psiphon бар ин боварем, ки ҳамаи корбарони интернет новобаста аз рафтори онлайни худ ҳуқуқи интизории дахолатнопазирии оқилонаро доранд.
Ҳамин тариқ, метавон тахмин зад, ки ISP-ҳо ҳақ доранд додаҳои корбаронро сабт кунанд. Ин метавонад барои корбарони инфиродии интернет, ки аз истифодаи беиҷозати маълумоти шахсӣ, аз қабили сабтҳои тиббӣ ё иттилооти бонкӣ, ё воридшавии бадқасдона ба чунин пойгоҳҳои додаҳо метарсанд, нигаронкунанда бошад. Илова бар ин, агар ISP Мактуби амнияти миллӣ ё ордере гирад, ки сабтҳои корбарро талаб мекунад, онҳо тибқи қонун вазифадор мешаванд, ки чунин маълумотро ба мақомоти ҳифзи ҳуқуқ пешниҳод кунанд.
Бо қонунҳои амалкунанда, ширкатҳои онлайнӣ ҳақ надоранд додаҳои мушаххаскунандаи шахсиятро барои мақсадҳои тиҷоратӣ фурӯшанд ё чунин маълумотро ифшо кунанд. Бо вуҷуди ин, онҳо комилан ҳақ доранд, ки ин додаҳоро барои як қатор равандҳои дохилӣ, ба монанди омори муштариён нигоҳ доранд ва истифода баранд. Бо хатари аз байн рафтани бетарафии шабака дар Иёлоти Муттаҳида, захираҳои додаҳои мушаххаскунандаи шахсият метавонанд бидуни ризоят истифода шаванд ё нашр гарданд. Бо вуҷуди ин, як сабаби асосии нигаронии корбарони VPN ин хатари дуздида шудани бадқасдонаи чунин додаҳо мебошад, сарфи назар аз ниятҳои неки таъминкунандаи хидмат.
Корбарони интернет ҳамеша масъулияти омӯхтани амалияҳои ширкатҳоеро, ки бо онҳо ҳамкорӣ мекунанд, бар дӯш хоҳанд дошт. Нигаронии асосӣ ин аст, ки баъзе корбарони ниҳоӣ метавонанд маъно ё оқибатҳои шартҳои истифодаро дарк накунанд ва истифодаи худро ба меъёрҳои норавшан ва аксаран гумроҳкунандаи иҷтимоӣ ва техникӣ оид ба боэътимод ва боварбахш будани VPN асос диҳанд. Ногуфта намонад, ки барои итминон ҳосил кардан аз он ки оё VPN-ҳо сиёсати дахолатнопазирии ба корбарони эҳтимолӣ пешниҳодкардаи худро воқеан риоя мекунанд ё не, бояд таҳқиқоти бозор гузаронида шавад, хусусан агар хидмати VPN эҷоди ҳисобҳои корбариеро талаб кунад, ки дар атрофи маълумоти мушаххаскунандаи шахсият сохта шудаанд.
Гузашта аз ин, пас аз қабули қарори оқилона, корбарон дар маконҳои мушаххаси ҷуғрофӣ ва дар сомонаҳои мушаххас метавонанд истифодаи пайвасти рамзгузоринашуда ё стандартии https-ро бароҳат дарёбанд. Аммо дар ҷойҳое, ки ҳанӯз нофаҳмӣ ё нигаронӣ вуҷуд дорад, метавон як VPN-и бидуни сабти маълумот (no-log), ба монанди Psiphon-ро истифода бурд, то додаҳои мушаххаскунандаи шахсият аз ҷамъоварӣ шудан дар интернет муҳофизат шаванд.
Оё VPN метавонад маро аз сабти додаҳо муҳофизат кунад?
Бисёре аз корбарони интернет ба VPN-ҳо рӯ меоранд, то худро дар интернет номаълум кунанд ва аз амалияи сабти додаҳои хидматҳои тиҷоратӣ дар интернет канорагирӣ намоянд. Бо вуҷуди ин, бояд қайд кард, ки ҳеҷ як VPN наметавонад номаълумии комилро дар интернет таъмин кунад. Аммо онҳое, ки ба интернети озод содиқанд, ба монанди Psiphon, дар хидматҳои худ чораҳои қатъии амниятиро ҷорӣ мекунанд, ки дахолатнопазирии корбаронашонро муҳофизат мекунанд. Бо истифода аз проксии VPN, трафики интернетро ба корбарони мушаххас нисбат додан мумкин нест, аммо корбарон ҳанӯз ҳам ба хидматҳои интернетӣ пайвастанд ва дар истифодаи онҳо иштирок мекунанд.
Бо мақсади ба даст овардани боварии корбарон ва баланд бардоштани дахолатнопазирии инфиродӣ, VPN-ҳои тиҷоратӣ аксар вақт сиёсати сабт накарданро таъкид мекунанд. Онҳо иддао мекунанд, ки ҳама сабтҳои истифодаро нест мекунанд ва ба ин васила онро ғайриимкон мегардонанд. Бо вуҷуди ин, бисёре аз созишномаҳои хидматрасонии VPN шарҳи муфассали чунин сиёсатҳоро пешниҳод намекунанд. Барои сохтани ҳисоб ё кушодани сессияи рамзгузоришуда, VPN метавонад баъзе маълумоти муфассали корбарро талаб кунад. Бори дигар, масъулият ба дӯши худи корбар меафтад, ки шартҳои хидматро бодиққат бихонад ва қарор қабул кунад, ки оё ба он VPN бовар кардан лозим аст ё не.
Сохтори интернет талаб мекунад, ки барои ба амал омадани муоширати онлайн бояд баъзе иттилоот мубодила шавад. Ҳеҷ гуна додаро бидуни суроғаи амалкунандаи IP фиристодан ё қабул кардан мумкин нест, ки ин суроғаи қонунии IP-и корбари VPN-ро низ дар бар мегирад. Бо вуҷуди ин, азбаски ҳеҷ яке аз қонунҳои дар ин мақола арзёбишуда талаб намекунад, ки VPN-ҳо додаҳои корбарро барои як муддати муайян нигоҳ доранд, арзишҳои асосии Psiphon ва дигар хидматҳои VPN метавонанд боиси он шаванд, ки онҳо чунин иттилоотро пас аз қатъ шудани сессияи рамзгузоришуда аз шабакаҳои худ нест кунанд.
Чӣ Psiphon-ро аз хидматҳои анъанавии VPN фарқ мекунад? Ба таври оддӣ, мо барои озодии интернет ба вуҷуд омадаем ва асосан барои он фаъолият мекунем. Аз рӯи тарҳ, платформаи Psiphon ягон иттилооти мушаххаскунандаи шахсиятро оид ба сессияи дидани корбарони ниҳоӣ нигоҳ намедорад. Азбаски истифодаи Psiphon ҳисобро талаб намекунад, нармафзор амалан қодир нест маълумоти марбут ба ягон корбари алоҳидаро эҷод ё нигоҳдорӣ кунад. Аз ин рӯ, ҳеҷ гуна сабти истифода вуҷуд надорад, ки ин онҳоеро, ки аз назорат фирор мекунанд ё аз ифшои маълумоти мушаххаскунандаи шахсият ба ҷонибҳои беиҷозат метарсанд, хотирҷамъ мекунад, зеро истифодаи шабакаи Psiphon-ро наметавон ба корбари мушаххас ё макони ҷуғрофӣ нисбат дод.
Барои таъмини он ки шабакаи мо самаранок боқӣ монад ва бо тағйирёбии сатҳи талабот мутобиқ гардад, мо ба арзёбии дохилии додаҳо машғулем, ки ҳаҷми трафик ва маълумоти макони корбаронро дар бар мегирад, ки дар сатҳи кишвар ҷамъбаст шудаанд.6 Ин муфассалтарин иттилоотест, ки хидмат нигоҳ медорад. Аммо агар, масалан, як бадхоҳи беруна ин маълумоти омориро рахна кунад, ба ягон иттилооти мушаххаскунандаи шахсият хатаре таҳдид нахоҳад кард.
--
Муаллиф: Ҷейкоб Клейн
1 http://www.pewinternet.org/2017/03/22/what-the-public-knows-about-cybersecurity/
2 https://www.techopedia.com/definition/596/data-logging
2 https://www.techopedia.com/definition/596/data-logging
3 S.Rep.
No. 99-541, 97th Cong. 2nd Sess. 37, reprinted in 1986 U.S.C.C.A.N. 3555, 3591.
4 Ҳамон ҷо. Банди 26.
5 http://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/P-8.6/FullText.html6 Бо вуҷуди ин, додаҳои сатҳи шаҳр танҳо пас аз он ба таври худкор ҷамъбаст карда мешаванд, ки истифода дар дохили як кишвар аз ҳадди муайяне гузарад, ки дар он муайян кардани корбарони алоҳида тавассути арзёбии шумораи пайвастҳои фаъол дар дохили шаҳр аз ҷиҳати оморӣ ғайриимкон бошад.