"Unlocked"Blogii Psiphon

Haala Baramaa Haaraa Ummata Iraaniif: Deebii Sadarkaa Ummataa Addaan Cituu Qunnamtii Sadarkaa Mootummaatiif

5/15/2018 - 14 daqiiqaa dubbisaa

Haareffame: 9/26/2021

Muddee 2017-Amajjii 2018 keessa, hiriirri mormii biyyattii keessatti jijjiirama gaafatu guutuu Iraan keessatti dhohe. Mormii bara 2009 kan Warraaqsa Magariisaa jedhamuun beekamu irraa haala adda ta'een, jeequmsi hawaasaa kun lammiilee Iraan duraan sochii mormitootaa siyaasaa kamiyyuu waliin hidhata hin qabne hedduu hirmaachiseera. Deebii kanaaf, mootummaan Iraan biyyattii keessatti Telegram fi Instagram irratti uggura kaa'e. Tajaajiloota kanneen argachuufi saansurii irra aanuuf, fayyadamtoonni Iraan gara meeshaalee akka Psiphon fa'aatti yaa'an. Mormii kanaafi daballii lakkoofsa fayyadamtootaa isa hordofee dhufe ifa gochuuf, Psiphon daataa neetwoorkii mormichaan dura, yeroo mormichaafi mormicha boodaa walitti qabee xiinxaleera. Daataan kun hubannoo haala siyaasaa, hawaasummaafi diinagdee Iraan waliin walitti makamee walqunnamtiin fi bilisummaan Interneetiiti hawaasa Iraan guutuu irratti akkamitti dhiibbaa akka fidu gadi fageenyaan ilaaluuf ooleera. Dhuma irratti, uggurri kun barbaachisummaa Interneetiitiifi argama isaa Iraan keessatti mirkaneesseera, akkasumas dandeettii teeknikaafi bal'ina sirna saansurii Iraan guddachaa jiru ifa baaseera.


Hubannoowwan Ijoo

 Muddee 28, 2017, mormiin magaalaa gara kaaba-bahaa Mashhad keessatti dhohe; mormiiwwan xixiqqoonis magaalota dhiyoo jiran Neyshabour fi Kashmar keessatti mul'ataniiru. Jalqaba irratti komii diinagdeetiif furmaata kan gaafatan ta'us, yeroo booda mormiiwwan kun dhimmoota hawaasummaa kanneen akka malaammaltummaa, pirezidaantummaa Hassan Rouhani fi hirmaannaa Iraan walitti bu'iinsota alaa keessatti qabdu kan hammatan ta'an. Mormitoota keessaa tokko tokko kallattiin Hojjeta-Gubbaa Ali Khamenei illee qeeqaniiru. Guyyoota itti aanan keessatti, sochiin kun guutuu Iraanitti babal'atee, kutaalee biyyaa hunda keessatti jechuun ni danda'ama mormiin gaggeeffameera. Mormiin magaalota xixiqqoo hedduu keessatti kan uumame yoo ta'u, lammiilee Iraan duraan yookiin seeraan garee mormitootaa gurmaa'e kamiyyuu waliin hidhata hin qabne hedduus hirmaachiseera. Dabalataanis, mormiin guyyaa guyyaan magaalaa guddittii Tehran keessatti hanga Amajjii 9, 2018tti itti fufeera.

Hiriira guutuu biyyaatti adeemsifameef deebii kennuuf, mootummaan Iraan fi Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) qaamaanis ta'ee toora interneetiitiin humnaan deebii kennan. Haa ta'u malee, sababa sochiin kun irra caalaa baadiyyaa keessatti ta'eef, loltoonni IRGC mormii kana qaamaan daangessuun akka itti ulfaateefi mootummaan Iraan sochii kana ukkaamsuuf gara uggura Interneetiitiifi tajaajilootaatti akka garagale tilmaamuun ni danda'ama. Ta'us, lakkoofsi mormitootaa hedduun qabamaniiru, magaalota tokko tokko keessattis hiriira fashaleessuuf gaazii imimmaansoo, bishaan humnaan biifamuufi tarsiimoowwan biroo fayyadamaniiru.12 Mormichi guyyoota sadii erga adeemsifamee booda, Muddee 31 irratti, mootummaan Iraan Telegram fi Instagram, kanneen wal duraa duubaan tajaajiloota ergaa fi miidiyaa hawaasaa biyyattii keessatti beekamoo ta'an, lamaan isaanii irrattiyyuu uggura kaa'e. Gargaarsa Psiphon fi teeknooloojiiwwan saansurii irra aanaan birootiin, lammiileen Iraan wal qunnamuufi marsariitiiwwan kanneen irratti odeeffannoo waljijjiiruu itti fufuu danda'aniiru.


Sababoota mormicha duuba jiran





Abdiin muraasni fooyya'iinsa qoqqobbii diinagdee irraa maddu jiraatus, lammiileen Iraan bara 2017 keessa rakkina diinagdeetiin hedduu hacuucamanii turan. Oomishni boba'aafi gaazii Iraan waggaa darbe keessa guddina olaanaa agarsiisee, oomishni 62% kan dabale ta'us, fooyya'iinsi diinagdee kun gara dameewwan diinagdee birootti saffisaan hin babal'anne, dameewwan sunis guddina naannoo 3.3% qofa arganiiru.3 Dhabamni hojii Amajjii irraa hanga Adoolessa 2017tti 12.4% irraa gara 12.6%tti kan ol ka'e yoo ta'u, ammas 12% naannoo jiraata.4

Qorannoo dhaabbata odeeffannoo qoodu Balatarin hirmaattota sochiilee Iraan irratti gaggeesseen, namoonni dhimmoota diinagdeefi malaammaltummaan sababoota ijoo mormii kana duuba jiran ta'uu agarsiisaniiru. Dabalataanis, qaali'insi jireenyaa fi kaffaltiin jireenyaa dhimmoota maatiiwwan Iraaniif dursa kennamu ta'anii kan mul'atan yoo ta'u, mirgi lammiilee itti aanee dhufeera. Yaaddonni kun sagalee mormitootaa keessatti calaqqisaniiru: "Malaammaltummaan yoo xiqqaate, rakkoowwan keenya ni furamu!”, "Lammilee koo koottaa bahaa, mirga keessaniif iyyitanii lallabaa!", fi “Dargaggoonni hojii dhabdoota [yoo ta'an] mullaahonni maaddii duuba taa'u!”5. 



Galgala Muddee keessa, Pirezidaant Rouhani dhiibbaa diinagdee, dhabama hojiifi qaala'iinsa dabalaa jiru hir'isuuf waadaa galuun wixinee baajataa isaanii baasan. Baajatni qusannaa irratti xiyyeeffate kun Muddee 14 raggaasifamuuf gara Majlis dhaqe. Ji'a Muddee keessa, hiriirri mormii osoo hin jalqabin dura, itti fayyadama miidiyaa hawaasaa lammiilee Iraaniin neetwoorkii Psiphon irratti daballii guddaan mul'ateera. Muddee 19 irratti, itti fayyadamni dachaa sadiin dabalee, giddu-galeessaan terabytes (TB) 2 irraa gara 6TBtti ol ka'e. Muddee 30 irratti, itti fayyadamni ammas dachaa sadiin dabalee 18TB ga'e. Daballiin kun jeequmsa dhufaa jiru kan agarsiisu ta'uu danda'a, sababiin isaas lammiileen Iraan hedduun duraan gara daandiitti bahuun dura miidiyaa hawaasaatti fayyadamuun komii isaanii ibsachaa turaniiru.



 Sirna saansurii Iraan keessaa

Saansuriin qabiyyee toora interneetii Iraan keessaa sadarkaa ol'aanaa mootummaa irratti caaseffameera. Bitootessa 2012 keessa, Hoggantichi Ol'aanaan Iraan, Ayatollah Ali Khamenei, Supreme Council of Cyberspace (SCC) akka hundeeffamu heeyyaman, kan miseensota 17 dhaabbilee mootummaa adda addaa irraa dhufeefi miseensota dabalataa 10 kanneen Khamenei ofumaan muudaman of keessaa qabu. Dhaabbatichi imaammattoota saansurii qabiyyee interneetii Iraan keessatti raawwachiisuufi eeguuf ejensii wiirtuu ta'eera.7 Jalqaba irratti, Khamenei Pirezidaantii yeroo sanaa Ahmadinejad mana maree kana akka walitti-qaban gaafatan8, haa ta'u malee fooyya'iinsi bara 2015 aangocha gara Hogganticha Ol'aanaatti dabarsee9 akkasumas aangoowwan murtoo duraan High Council of Informatics, Supreme Council of Information, fi Supreme National Security Council of Information Exchange (AFTA) harkatti argaman qajeelcha SCC qofa jala galche.10

Dhiyeessitoonni tajaajila interneetii Iraan (ISPs) hundi Communication Regulatory Authority of Iran (CRA) jala hojjatu, kan eeyyama qunnamtii telekoomii kennuufi imaammata saansurii Committee for Determining Offensive Contents humna qaama raawwachiisaa jala jiruun qophaa'u hojiirra oolchuudha. Innis tarsiimoo saansurii teeknikaa kan qajeelfama SCC deggeru to'ata. Tarkaanfileen akkasii kanneen armaan gadii dabalatu:




  • Dandeettii daataa fayyadamtoota mana dhuunfaa sekonditti kilobytes 128 (kb/s)tti daangessuu.
  • Gaaffilee Domain Name Service (DNS) kallattii jijjiiruu, kunis gaaffileen DNS tokko tokko IP sobaa bakka bu'an akka deebisan taasisuun sochii toora intarneetii (traffic) marsariitiiwwan cufamaniif karoorfame akka badu gochuu (black hole).
  • Mata-dureewwan paakeetii interneetii fi URLwwan jechoota furtuu qabiyyeewwan amalaan gadheetti fudhatamuu danda'an yookiin jeequmsa siyaasaa fi diinagdee kaasuu danda'an qorachuu, fi tajaajila sana to'achuu.
  • Keessattuu yeroo jeequmsa siyaasaa fi diinagdeetti, ISPs saffisa ni daangessu (aka throttle), marsariitiiwwan murtaa'oo yookiin pirootokoolota qunnamtii interneetii, yookiin sochiilee tooraa hunda irratti.11
  • Weebsaayitoota beekamoof mootummaan sertifikeetii weebii sobaa qopheessuun weerara man-in-the-middle gaggeessuu.12
    • Hojimaatni saansurii aadaa duraanuu neetwoorkii Iraan keessatti diriirfameera. Abbootiin marsariitii Ministry of Culture and Islamic Guidance biratti galmaa'uun irraa eegama, yoo hin taane cufamuu danda'u.  Abbootiin marsariitiifi lammiileen dhuunfaa qabiyyee jeequmsa kakaasuu danda'u maxxansan gaaffii seeraa qabiyyeen akka haqamuuf isaan qaqqaba. Iranian Revolutionary Guard Corps qabiyyee akka haqaniif yookiin chaanaalota guutummaatti akka balleessaniif dhiibbaa gochuuf adeemsa idileetiin bulchitoota chaanaalii Telegram ni to'ata. Marsariitiiwwan oduutiif dhimmoota falmisiisoo akka Waliigaltee Niwukilaraa irratti akkamitti gabaasuu akka qaban akeekkachiisni ni ergama. Hojimaatni kun hundi hidhaa jalaa ooluuf jecha of-saansuruu guddaatti geessa.13 Dandeettiin saansuriis waggoota dhiyoo asitti daran bal'ateera, sababiin isaas CRA'n neetwoorkii telekoomii guutuu Iraan keessatti babal'isuuf imaammata hojiirra oolcheera.

    Deebii saansuronni mormichaaf kennan





    Muddee 30 irratti, Ministeerri Qunnamtiifi Teeknooloojii Odeeffannoo Iraan Mohammad-Javad Azari Jahromi hundeeffamaa Telegram Pavel Durov tiif xalayaa chaanaaliin Telegram @amadnews akka haqamu gaafatu Twitter irratti barreesse. Telegramis jechoota jeequmsaa fayyadameera jechuun chaanaalicha haqeera. Twitter'n Iraan keessatti marsariitii cufame ta'uu hubachuun barbaachisaadha, ta'us Jahromi lammiilee Iraan hundaaf Twitter akka banamu gaafatee ture. Qondaaltonni mootummaa Iraan miidiyaa hawaasaa dhorkame kanatti fayyadamuun waan baratamedha, haa ta'u malee haala kanaan, tajaajila uummatni baay'ee jaallatu kan mootummaan cimaatti to'atu, garuu ammoo heeyyameen irratti gaaffii qabiyyee haqsiisuu ifatti dhiyeessuuf itti fayyadamuun isaanii baay'ee nama ajaa'iba. Telegram gaaffilee qabiyyee haqsiisuu dabalataa fudhachuu dide, sababiin isaas chaanaalonni sun hiriira nagaatiif tajaajilicha fayyadamaa akka turan ibse. Kanaan kan ka'es, mootummaan Iraan Muddee 31 irratti ISPs Iraan tajaajila Telegram fi weebsaayitii isaa akka cufan ajaje.14 Guyyuma sana, Instagram, tajaajilli fakkii fi viidiyoo qooduuf beekamaa ta'es ni cufame. Cufamuun Instagram hanga Amajjii 6tti kan ture yoo ta'u, uggurri Telegram ammoo hanga Amajjii 13tti ture.

    Yeroo kana keessatti, lammiileen Iraan mormii itti fufuun sooftiweerii saansurii cabsuun tajaajiloota kanaafi kanneen birootti fayyadamuu itti fufan. Kunis hirmaannaan marsariitiiwwan lameen irratti itti fufuu fi dabalataanis dabaluun isaa mirkanaa'eera. Jalqaba irratti itti fayyadama irratti gadi bu'iinsi yeroo gabaabaaf ta'e kan mul'ate ta'us, daataan akka agarsiisutti lakkoofsi maxxansaalee fi daawwannaawwan Telegram keessatti Iraan irraa dhiyaatan saffisaan gara sadarkaa uggura dura tureetti deebi'e. Instagram irratti, fayyadamtoonni gara herregawwan oduufi miidiyaa afaan Faarsiitti yaa'an. BBC Persian fuula Instagram fi chaanaalii Telegram isaatiin viidiyoofi suuraa mormichaa gaafachuu itti fufe, tajaajiloonni lamaanuu mootummaan cufamaniyyuu. Dhugumatti, hordoftoonni Instagram BBC Persian torbanoota lama hin guunne keessatti naannoo 200,000n dabalan; torban sana keessaa torban tokko Instagram Iraan keessatti cufamee ture. Fuulichi hordoftoota baay'ina kana gahu argachuuf duraan ji'oota sagal itti fudhateera. Haalli wal fakkaataan herregawwan Instagram Radio Farda fi Voice of America-Persian News Network (VOA-PNN) irrattis mul'ateera.



    Amala fayyadamtoota Iraan fi xiinxala

    Psiphon fayyadamtootaf bilbila mobaayilaa fi kompiitara irratti karaalee sooftiweerii keenyatti fayyadaman hedduu dhiyeessuuf hojjateera. Karaaleen gurguddoon sadii Psiphon buufachuun danda'amu jiru: Google Play store, Apple App Store, fi ergaa iimeelii ofiin deebii kennuun (auto-responders). Amajjii 1 irratti, buufamuun sadarkaa ol'aanaarra ga'e:
     Psiphon kiliyeentota murtaa'oofi iimeelii ofiin deebii deebisan qaba. Muddee 31 irratti, BBC Persian Instagram irratti hordoftoota afaan Faarsii dubbatan hundaaf akeekkachiisa maxxansuun, akkaataa isaan karaa iimeelii ofiin deebii kennuun Psiphon buufachuu danda'an gorse. Guyyaa sana, BBC Persian kan kanaan dura guyyaatti naannoo buufamuu Psiphon 60 qofa gumaachaa ture, buufamuu Psiphon 60,695'f sababa ta'e. Kun hariiroowwan barbaachisoo addunyaa maratti namootaaf carraa interneetii mirkaneessuuf barbaachisan keessaa fakkeenya tokkodha.

    Google Play yeroo mormichaatti Psiphon Iraan keessatti appii baay'ee buufame ta'uu agarsiise, meeshaaleen dorgommii ammoo yeroo fayyadamtootaaf bu'a-qabeessa hin taanetti sadarkaa isaanii keessatti ol ka'uufi gadi bu'uu agarsiisaniiru. Tajaajiloonni saansurii cabsanii dabarsan kanneen biroo, kanneen akka VPNs fi Lantern, sooftiweerii saansurii irra aanuuf gargaaru, dorgommii keessatti ol ka'anii gadi bu'aniiru, sababiin isaas walqunnamtiin karaa appiiwwan kanaa uumamu amansiisaa yookiin saffisaa akka hin taane fayyadamtoonni Twitter irratti ibsaniiru. Psiphon torbanoota lamaaf Google Play Iraan keessatti appii sadarkaa tokkoffaa ta'ee tureera. Psiphon daballii fayyadamtootaa itti fufiinsa qabu qofa osoo hin taane, daballiin kun kan meeshaalee biroo caalaa baay'ee bal'aa ture. Xiinxalli Tor itti fayyadama dabaluu irratti amala wal fakkaataa agarsiise, yeroo mormichaattis daballii olaanaa mul'ise. Haa ta'u malee, daballiin kun guyyaatti walqunnamtii 12,500 gadi ta'een sadarkaa ol'aanaarra ga'e, neetwoorkiin Psiphon garuu Amajjii 2 qofatti walqunnamtii 287,925,106 keessummeesseera.15

    Fayyadamtoonni haaraa appii kana buufachuu qofa osoo hin taane, qorannoon neetwoorkii akka agarsiisutti sirriitti itti fayyadamaa turaniiru. Yeroo mormichaa keessatti, Psiphon fayyadamtoota haaraa miliyoona 22.2 neetwoorkichatti dabalateera. Daddabarsi daataa yeroo mormichaatti sadarkaa isa gadi aanaatti guyyaatti fayyadamaa tokkoof 61 megabytes (MB) ga'eera. Babal'insi neetwoorkii hatattamaa neetwoorkiin Psiphon guyyaatti giddu-galeessaan fayyadamaa tokkoof 124MB akka dabarsu dandeessiseera. Akka odeeffannoo dabalataatti, lammiin Ameerikaa ji'atti $35 kaffaluun tajaajila ji'aa 2 gigabyte (GB) Verizon irraa argatu daataa isaa guutuu ji'ichaa keessatti walqixa yoo fayyadame, guyyaatti ol'aanaa 66MB qofa fayyadamuu danda'a ture. Dabalataanis, karoora daataa moobaayilaa addunyaa giddu-galeessaan ji'atti 4GB dha, kunis guyyaatti 133 MB ta'a. Yeroo mormii guutuu keessatti, neetwoorkiin keenya 19.54 petabytes (PB) dabarsee jira, kunis hammana daataa Google guyyaa guyyaan addunyaa maratti adeemsisu waliin walqixa. Psiphon Amajjii 9 irratti daddabarsa daataa ol'aanaa 1.445PB kan arge yoo ta'u, kunis suuraawwan biliyoona 10 Facebook irratti argaman hunda waliin walqixa.



    Walumaagalatti, mormiifi uggura uumameef deebii kennuuf daataan baay'ee guddaan neetwoorkii Psiphon irratti daddarfeera. Milkaa'inniifi dandeettiin babal'ina neetwoorkii Psiphon yeroo uggurri olaanaa ta'etti mul'ate bu'uura misoomaa adda addaa, hariiroo garagaraafi qorannoo fi misooma haaraa irratti xiyyeeffannoo guddaa kennuu isaatiif dhiyaata. Pirootokoolota saansurii cabsanii dabarsan kanneen akka Refraction Networking fi MEEK dabalachuun, neetwoorkiin Psiphon daran kan bakka bu'uu danda'u, cimee dhaabbatuufi dandeettii dabalataa daddabarsuu isaa guddisuu danda'eera.







    Psiphon keessatti “haala idilee haaraa” Iraan



    Psiphon amma Iraan keessatti “haala idilee haaraa” waliin wal bareera. Qaamni haala idilee haaraa kanaa daballii olaanaa hammana daataa karaa neetwoorkii Psiphon gara miidiyaalee hawaasaatti qofa darbaa jirudha. Kunis giraafii bitaa irratti argamu irraa kan mul'atu yoo ta'u, inniis giddu-galeessaan sochiin miidiyaa hawaasaa 16TB ol ta'u neetwoorkii Psiphon irra darbaa jiraachuu agarsiisa. Kun tajaajiloota gurguddoo akka Facebook, Twitter, fi Instagram ni dabalata.

    Babal'inni tajaajila viidiyoo qoodu kan Iraan Aparat giraafii kana irratti, keessattuu Youtube irra darbee mul'achuun isaa, bilisummaa interneetii Iraan fuulduraaf sodaa uumamu agarsiisuu danda'a. Aparat irratti maxxansuuf, fayyadamtoonni eenyummaa isaanii dhugaa herrega galmaa'e waliin walqabsiisuun isaanirraa eegama. Kun carraaqqii mootummaan Iraan "halal net", kan maqaa idileen National Information Network (NIN) jedhamu uumuuf taasisu keessaa isa tokkodha.

    Haalli idilee haaraan kunis jeeqamoota ta'uu danda'an, teeknikaafi siyaasaa lamaanuu, kan fayyadamtoonni Iraan mudatan ni dabalata. Guyyoota jalqabaa Guraandhalaa keessa, lammiileen Iraan mindaa ji'ootaaf hin kaffalamneef hojjettoota isaaniitti mormii fi lagannaa hojii hedduun ammas gara daandiitti bahan. Lagannaan kun dameewwan adda addaa, dabalatee konkolaachistoota baasiifi hojjettoota daandii baaburaa hirmaachiseera. Sochiin kun neetwoorkii Psiphon irratti daballii fayyadamtootaan Guraandhala 5 irratti calaqqiseera, guyyaatti fayyadamtoota qeenxee miliyoona 3 irraa gara miliyoona 4tti ol ka'e. Yeroo jeequmsa siyaasaatti, Psiphon lammiilee Iraan hedduuf meeshaa saansurii irra aanuuf filatamu ta'eera.




    Kun gufuuwwan uumama teeknikaa qabaniifis dhugaadha. Guraandhala 20 irratti, fayyadamtoonni Baha Giddu-galeessaa fi Awurooppaa Telegram argachuu hin dandeenye. Guyyaa sana, neetwoorkiin Psiphon Iraan irraa daddabarsa daataa daballii olaanaa argeera, walqunnamtiin miliyoona 3 ol ta'e uumameera. Uggurri saansurii jiraachuu shakkuun, fayyadamtoonni Iraan walqunnamtii Telegram qorachuuf gara Psiphontti yaa'an. Karaa Psiphon, uggura mootummaa Iraaniin osoo hin taane tajaajila Telegram keessatti dogoggorri teeknikaa akka uumame beekuu danda'an. Taateewwan kunniin argamni interneetii yeroo hin mirkanoofnetti Psiphon meeshaa amanamaa ta'uu agarsiisu.

    Qabsoo Telegram kan itti fufe

     Telegram mootummaa Iraaniif xiyyeeffannoo ta'uu itti fufeera, mootummaanis Telegram dhaabbataan ugguruuf tarkaanfateera. Ebla 30 irratti, appichi qondaaltota mootummaan akka hin fayyadamne dhorkamuu hordofee, manni murtii Iraan ISPs Iraan hundi yeruma sana Telegram akka ugguran ajaja kenne.16 Lammiileen Iraan appiiwwan qunnamtii biyya keessaa akka fayyadaman jajjabeeffamaniiru, ta'us to'annoofi hordoffii mootummaa cimaa jala akka jiran bal'inaan waan beekamuuf irra caalaa ni dhiifamu. Caamsaa 7 irratti, abukaatoonni ja'a ajaja seeraa mootummaa Iraan irratti kanaan dura hin baratamneen uggurri Telegram akka ka'uuf Mana Murtii Hojjettoota Mootummaa Iraanitti iyyata dhiyeeffatan.

    Ebla 26 irratti, hojjattoonni TelegramDR Psiphon waliin walqunnamuun appii Telegram Digital Resistance tiif daddabarsa neetwoorkii dhiyeessuu fi walitti qabsiisuu irratti gargaarsa gaafatan. Uggura Telegram kan yeroo dheeraaf sodaatamaa ture tilmaamuun, misoomsitoonni Psiphon fi miseensonni garee qunnamtii guyyaa dhumaa Ebla 30 milkaa'inaan eeguuf lammiilee Iraaniif meeshaa amansiisaa qunnamtii nageenya qabu dhiyeessuuf hojjatan. Caamsaa 1 irratti, kallattiin uggurichaaf deebii kennuuf, TelegramDR Google Play irratti gadhiifame. Erga gadi lakkifamee as, lammiileen Iraan 700,000 ol TelegramDR irratti kan hirkatan yoo ta'u, guyyaatti daataa 5TB ol dabarsa, kunis ciminni uggura tajaajila interneetii teeknikoota saansurii haaraa fi kalaqa ta'aniin akka simatamu kan agarsiisudha.

    Xumura

         Warraaqsa Magariisaa bara 2009 as, lammiileen Iraan intarneetii fi moobaayilaan walqunnamuu isaanii haala ajaa'ibaatiin dabaleera. Dhugumatti, dachaa lamaan ol ta'eera. Akka bara 2016tti, fayyadamtoonni interneetii uummata Iraan keessaa walakkaa ol ta'u; bara 2009 keessa, kun 14% gadi ture.17 Interneetiin bal'inaan kan argamu ta'eera, qulqullinni isaas baay'ee fooyya'eera. Kanaan walqabatee lammiileen Iraan tajaajila faayinaansii irraa kaasee hanga sochiilee daldalaatti wantoota hundumaaf marsariitiiwwan interneetii irratti hundaa'an irratti hirkachuun isaanii dabaleera. Dabalataanis, dhiibbaan miidiyaan hawaasaa biyyattii keessatti qabu saffisaan guddachaa jira. Daldaloonni fi dhaabbileen oduu hedduun maamiltoota isaanii waliin wal qunnamuuf miidiyaa hawaasaatti dhimma ba'u. Dabalataanis, miidiyaan hawaasaa suuta suutaan lammiilee Iraan gidduutti mala qunnamtii filatamaa ta'aa jira. Kunis neetwoorkii Psiphon irratti marsariitiiwwan miidiyaa hawaasaatiif baayitin kanaan dura argamee hin beekne darbuun isaa mul'ateera. Akkuma duraan ibsame, yeroo mormiifi uggurri dhufe dura ture irraa hanga mormichi xumuramutti, Psiphon fayyadamtoota haaraa miliyoona 22.2 argateera. Kunis fayyadamtoota guyyaa giddu-galeessaan miliyoona tokkoon dabaleera; uggura dura Psiphon guyyaatti giddu-galeessaan Iraan keessatti fayyadamtoota miliyoona lama deggera ture, amma garuu guyyaatti fayyadamtoota naannoo miliyoona sadii deggera.


    Psiphon haala idilee haaraa kanaan hojjechuu itti fufa, yoo uggurri biraa uumames dandeettii isaa daran guddisuuf qophaa'uu qaba. Haa ta'u malee, meeshaa saansurii irra aanu kamiyyuuf baasii hojii olaanaatu jira. Fayyadamtoota Iraan keessa jiraniif walqunnamtii amansiisaa dhiyeessuuf, meeshaaleen saansurii irra aanaan, akka Psiphon, deggersa itti fufiinsa qabu barbaadu. Dabalataanis, meeshaalee kanneen osoo hin argatin, lammiileen Iraan gara marsariitiiwwan miidiyaa hawaasaa biyya keessaa kanneen mootummaan deggeramuufi to'atamuutti dirqamanii godaanuu danda'u. Bilisummaa interneetiitiif deggersa itti fufsiisuuf, moodeloonni sagantaafi deggersaa jiran deebi'anii tooramuun isaan barbaachisuu danda'a. Kunis tajaajiloota miidiyaa hawaasaa gurguddoo irraa deggersa bal'aa argachuu kan dabalatu yoo ta'u, sababiin isaas qabiyyeen isaanii dhaabbilee xixiqqoofi bajata xiqqaa qabaniin waan dhiyaatuufidha. Dabalataanis, teeknooloojiiwwan qabiyyee dhiyeessuu danda'an, damee tajaajilaa babal'isan, dandeettii dabalataa kennaniifi madaqsuu danda'an irratti invastimantii dabalataa gochuun barbaachisaa ta'a. Mootummaan Iraan qabeenya isaa misoomsuu NIN irratti yeroo ramadutti, hawaasni bilisummaa interneetiiti dandeettii isaa yeroo mara fooyyessuufi ijaaruu qaba.
    --
    Barreessitoonni: Ariel Leuthard fi Jacob Klein

    1 “More Students Arrested in Iran as Protests Continue,” Radio Farda, January 2, 2018.
    2 Associated Press, “At least 9 killed in Iran overnight as protesters, security forces clash,” Politico irraa kan fudhatame, January 2, 2018.
    3 “Iran’s Economic Outlook,” The World Bank, October 11, 2017.
    4 “Iran’s Economic Outlook,” The World Bank, October 11, 2017. 
    5 Saidi, Mike, “Iranian Anti-Regime Protests and Security Flaws: A Dataset,” Critical Threats Project, American Enterprise Institute, January 12, 2018.
    6 “Iran’s Rouhani submits conservative 2018 budget as US tensions overshadow economy,” Reuters, December 10, 2017.
    7 “Country Profile: Iran,” Freedom on the Net 2017, Freedom House, 2017.
    8 “Iran’s supreme leader calls for new internet oversight committee,” Los Angeles Times, March 7, 2012.
    9 “Khamenei consolidates power over Internet policy in hardline council he controls,” Center for Human Rights in Iran, September 14, 2015.
    https://www.iranhumanrights.org/2015/09/khamenei-internet-policy-iran/
    10  “Country Profile: Iran,” Freedom on the Net 2017, Freedom House, 2017.
    11 Kun tajaajiloota Google kan akka Gmail akkasumas sochii pirootokoolota addaa kanneen akka HTTPS, SSH fi sarara daddabarsaa (tunnel) VPN tiif gabaafameera.
    12 Simurgh Aryan, Homa Aryan, fi J. Alex Halderman, “Internet Censorship in Iran: A First Look,”, Presented as part of the 3rd USENIX Workshop on Free and Open Communications on the Internet,” 2013.
    13 “Country Profile: Iran,” Freedom on the Net 2017, Freedom House, 2017.
    14 Durov, Pavel, Telegram post, December 31, 2017.
    15 “Directly connecting users from Iran,” Tor Project, February 2018 kan baname. 
    16 Parisa Hafezi, “Iran’s judiciary bans use of Telegram messaging app: state TV,” Reuters, April 30, 2018.
    17 World Bank, “World Development Indicators Dataset: Iran,” March 2018 kan fudhatame. 


    QorannooIraanPsiphon VPN

    Kan itti aanu dubbisi