UnlockedPsiphon blogi

Eron xalqi uchun yangi meʼyor: Davlat darajasidagi aloqa uzilishlariga aholi miqyosidagi javob

15/05/2018 - 14 daqiqalik mutolaa

Yangilangan: 26/09/2021

2017-yil dekabr – 2018-yil yanvar oylarida butun Eron boʻylab mamlakatda oʻzgarishlarni talab qiluvchi norozilik namoyishlari avj oldi. Yashil inqilob nomi bilan mashhur boʻlgan 2009-yilgi namoyishlardan farqli oʻlaroq, bu fuqarolik tartibsizliklarida ilgari hech qanday siyosiy muxolifat harakatiga aloqador boʻlmagan koʻplab eronliklar ishtirok etdi. Bunga javoban, Eron hukumati mamlakatda Telegram va Instagramʼni bloklash choralarini koʻrdi. Ushbu ilovalarga kirish va senzurani chetlab oʻtish uchun eronlik foydalanuvchilar Psiphon kabi vositalarga ommaviy ravishda oʻta boshladilar. Ushbu namoyishlar va buning natijasida foydalanuvchilar sonining keskin oshishiga oydinlik kiritish maqsadida Psiphon norozilik namoyishlaridan oldin, ularning davomida va ulardan keyingi tarmoq maʼlumotlarini toʻpladi va tahlil qildi. Internetga ulanish va erkinlik butun Eron jamiyatiga qanday taʼsir qilishini chuqurroq oʻrganish uchun ushbu maʼlumotlar Erondagi siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy vaziyatni tushunish bilan birlashtirildi. Oxir-oqibat, ushbu bloklash hodisasi Eronda internet va unga kirish imkoniyatining muhimligini isbotladi hamda Eron senzura rejimining oʻsib borayotgan texnik imkoniyatlari va koʻlamini koʻrsatib berdi.


Asosiy kuzatuvlar

 2017-yil 28-dekabrda shimoli-sharqdagi Mashhad shahrida norozilik namoyishlari boshlandi; yaqin atrofdagi Nishopur va Koshmar shaharlarida ham kichikroq namoyishlar boʻlib oʻtdi. Dastlab iqtisodiy muammolarga yechim topishga chaqirgan namoyishlar keyinchalik korrupsiya, Hasan Ruhoniy prezidentligi va Eronning tashqi mojarolardagi ishtiroki kabi ijtimoiy masalalarni ham qamrab oldi. Ayrim namoyishchilar hatto Oliy rahbar Ali Xomanaiyni toʻgʻridan-toʻgʻri tanqid qildilar. Keyingi kunlarda harakat butun Eron boʻylab tarqalib, deyarli har bir viloyatda namoyishlar boʻlib oʻtdi. Namoyishlar koʻplab kichikroq shaharlarda sodir boʻldi va ularda ilgari biron bir uyushgan muxolif guruhga rasman yoki amalda aloqador boʻlmagan koʻplab eronliklar ishtirok etdi. Bundan tashqari, 2018-yil 9-yanvargacha poytaxt Tehronda har kuni namoyishlar oʻtkazildi.

Umummilliy namoyishlarga javoban Eron hukumati va Islom inqilobi qoʻriqchilari korpusi (IRGC) ham jismonan, ham virtual tarzda kuch bilan javob qaytardi. Biroq, bu asosan qishloq joylaridagi harakat boʻlgani sababli, IRGC kuchlari namoyishlarni jismonan cheklashda qiyinchiliklarga duch kelgan boʻlishi mumkin va Eron hukumati harakatni bostirish uchun internet va ilovalarni bloklashga murojaat qildi. Shunga qaramay, bir qator namoyishchilar hibsga olindi va baʼzi shaharlarda namoyishlarni tarqatish uchun koʻzdan yosh oqizuvchi gaz, suv purkagichlar va boshqa taktikalardan foydalanildi.12 Namoyishlar boshlanganidan uch kun oʻtgach, 31-dekabrda Eron hukumati mamlakatning eng ommabop xabar almashish va ijtimoiy media platformalari boʻlgan mos ravishda Telegram va Instagramʼga kirishni toʻsib qoʻydi. Psiphon va boshqa senzurani chetlab oʻtish texnologiyalari tufayli eronliklar ushbu saytlar orqali ulanish va axborot almashishni davom ettirishga muvaffaq boʻldilar.


Namoyishlar ortidagi sabablar





Iqtisodiy sanksiyalarning yumshatilishidan kelib chiqqan ayrim optimizmlarga qaramay, 2017-yilda eronliklar iqtisodiy qiyinchiliklardan qattiq aziyat chekdilar. Eronning neft va gaz sanoati oʻtgan yili sezilarli darajada oʻsib, qazib olish hajmi 62% ga oshgan boʻlsa-da, iqtisodiy yengillik iqtisodiyotning boshqa sohalariga tezlik bilan tarqalmadi va bu sohalarda oʻsish bor-yoʻgʻi 3,3% atrofida boʻldi.3 Ishsizlik 2017-yil yanvaridan iyuligacha 12,4% dan 12,6% gacha koʻtarildi va 12% atrofida saqlanib qolmoqda.4

Balatarin havola almashish platformasi tomonidan eronlik faollar oʻrtasida oʻtkazilgan soʻrovnomada ishtirokchilar iqtisodiy muammolar va korrupsiya namoyishlarning asosiy sabablari ekanligini bildirishdi. Bundan tashqari, oʻsib borayotgan inflyatsiya va yashash narxi eronlik oilalar uchun eng muhim ustuvor vazifa ekanligi maʼlum boʻldi, undan keyingi oʻrinda esa fuqarolarning huquqlari qayd etildi. Bu xavotirlar namoyishchilarning shiorlarida oʻz aksini topdi: "Agar oʻgʻrilik kamaysa, muammolarimiz hal boʻladi!", "Hamyurtlar, koʻchaga chiqing, oʻz huquqlaringiz uchun ovoz koʻtaring!", va "Yoshlar ishsiz, mullalar esa stol ortida oʻtiribdi!"5. 



Dekabr oyi boshida Prezident Ruhoniy budjetning oʻz versiyasini taqdim etdi va unda iqtisodiy bosimlarni, jumladan, ishsizlik va inflyatsiyaning oʻsishini yengillashtirishni vaʼda qildi. Ushbu nisbatan konservativ budjet 14-dekabrda tasdiqlash uchun Majlisga kiritildi. Dekabr oyi davomida namoyishlar arafasida Psiphon tarmogʻida eronliklar tomonidan ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish sezilarli darajada oshgani kuzatildi. 19-dekabrda foydalanish hajmi oʻrtacha 2 terabayt (TB) dan 6TB ga koʻtarilib, uch baravar oshdi. 30-dekabrda esa foydalanish yana uch baravarga oshib, 18TB ga yetdi. Ehtimol, bu oʻsish boʻlajak tartibsizliklarning belgisi boʻlgan boʻlishi mumkin, chunki koʻplab eronliklar koʻchalarga chiqishdan oldin oʻz noroziliklarini bildirish uchun ijtimoiy tarmoqlarga oʻtdilar.



 Erondagi senzura rejimi

Eronda onlayn kontentni senzura qilish hukumatning eng yuqori darajalarida institutsionallashtirilgan. 2012-yil mart oyida Eronning Oliy rahbari Oyatulloh Ali Xomanaiy turli davlat muassasalaridan 17 aʼzo hamda Xomanaiyning shaxsan oʻzi tomonidan tayinlangan qoʻshimcha 10 aʼzodan iborat Kiberfazoning Oliy Kengashini (SCC) tuzishga ruxsat berdi. U Eron ichida onlayn kontentni senzura qilishga oid siyosatni amalga oshirish va qoʻllab-quvvatlash boʻyicha markaziy idoraga aylandi.7 Dastlab, Xomanaiy oʻsha paytdagi prezident Ahmadinejoddan Kengashga raislik qilishni soʻragan edi8, biroq 2015-yildagi islohotlar vakolatlarning Oliy rahbarga oʻtishiga9 hamda ilgari mavjud boʻlgan Informatika Oliy Kengashi, Axborot Oliy Kengashi va Axborot almashinuvi boʻyicha Milliy xavfsizlik Oliy Kengashining (AFTA) qaror qabul qilish vakolatlarining faqatgina SCC tasarrufiga birlashtirilishiga olib keldi.10

Barcha Eron internet-provayderlari (ISP) telekommunikatsiyalarni litsenziyalash uchun masʼul boʻlgan va ijroiya hokimiyati vakolatlari doirasidagi Haqoratomuz kontentni aniqlash qoʻmitasi tomonidan belgilangan senzura siyosatini amalga oshiruvchi Eron Aloqani tartibga solish organi (CRA) tasarrufida faoliyat yuritadi. U SCC tashabbuslarini qoʻllab-quvvatlovchi texnik senzura siyosatining amalga oshirilishini nazorat qiladi. Bunday harakatlarga quyidagilar kiradi:




  • Xususiy uy foydalanuvchilarining tarmoq oʻtkazuvchanligini soniyasiga 128 kilobayt (kb/s) gacha cheklash.
  • Domen nomlari xizmati (DNS) soʻrovlarini qayta yoʻnaltirish, bunda ayrim DNS soʻrovlariga bloklangan domenlar uchun moʻljallangan trafikni yoʻqotish uchun "qora tuynuk" vazifasini bajaruvchi soxta mahalliy IP manzillar bilan javob berish.
  • Axloqsiz deb hisoblanishi mumkin boʻlgan yoki siyosiy yoxud iqtisodiy tartibsizliklarga olib kelishi mumkin boʻlgan kontentga ega saytlarga olib boruvchi kalit soʻzlar boʻyicha internet paketi sarlavhalari va URL manzillarini tekshirish hamda bunday trafikni manipulyatsiya qilish.
  • Ayniqsa, siyosiy va iqtisodiy beqarorlik davrida ISPʼlar maʼlum saytlar, internet aloqa protokollari yoki barcha trafik uchun tezlikni cheklaydi (drossellash).11
  • "Oʻrtadagi odam" (man-in-the-middle) hujumlarini amalga oshirish uchun ommabop saytlarning veb-sertifikatlarini hukumat tomonidan soxtalashtirish.12
    • Anʼanaviy senzura amaliyotlari butun Eron tarmogʻi boʻylab allaqachon oʻrnatilgan. Veb-sayt egalari Madaniyat va islomiy yoʻnaltirish vazirligida roʻyxatdan oʻtishlari shart, aks holda bloklanish xavfi ostida qoladilar.  Mojaroli boʻlishi mumkin boʻlgan kontentni joylashtirgan veb-sayt egalari va xususiy fuqarolarga kontentni olib tashlash boʻyicha rasmiy talablar yuboriladi. Eron Inqilobiy gvardiyasi korpusi Telegram kanali administratorlarini kontentni olib tashlashga yoki kanallarni butunlay oʻchirib tashlashga majburlash uchun ularni muntazam ravishda hibsga oladi. Yangiliklar saytlariga Yadroviy kelishuv kabi munozarali mavzularni qanday yoritishlari kerakligi toʻgʻrisida ogohlantirishlar yuboriladi. Ushbu amaliyotlarning barchasi hibsga olinishdan qochish maqsadida jiddiy oʻz-oʻzini senzuraga olib keladi.13 CRA butun Eron boʻylab telekommunikatsiya tarmoqlarini diversifikatsiya qilish va kengaytirish siyosatini amalga oshirgani sababli senzura imkoniyatlari soʻnggi yillarda yanada keng tarqaldi.

    Senzorlarning namoyishlarga javobi





    30-dekabr kuni Eronning Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari vaziri Muhammad-Javod Ozariy Jahromiy Telegram asoschisi Pavel Durovga tvit orqali @amadnews Telegram kanalini olib tashlashni soʻrab murojaat qildi. Telegram zoʻravonlikka undovchi tildan foydalanilgani sababli kanalni olib tashlab, bu talabni bajardi. Taʼkidlash joizki, Twitter Eronda bloklangan platforma hisoblanadi, biroq Jahromiy Twitterʼni barcha eronliklar uchun ochiq qilishni soʻragan. Eron rasmiylari ushbu taqiqlangan ijtimoiy media platformasidan foydalanishi gʻayrioddiy holat emas, ammo bu holatda undan hukumat tomonidan qattiq nazorat qilinadigan, ammo hali ham ruxsat berilgan mashhur ilovadagi kontentni olib tashlash talablarini ommaviy ravishda yetkazish uchun foydalanilgani ayniqsa qiziq. Telegram kontentni olib tashlash boʻyicha keyingi talablarni bajarishdan bosh tortdi va kanallar ushbu platformadan shunchaki tinch norozilik uchun foydalanayotganini tushuntirdi. Shu sababli, Eron hukumati 31-dekabrda Eron ISPʼlariga Telegram ilovasi va veb-interfeysiga trafikni bloklashni buyurdi.14 Xuddi shu kuni mashhur rasm va video almashish ilovasi boʻlgan Instagram ham bloklandi. Instagramʼdagi blok 6-yanvargacha, Telegramʼdagi blok esa 13-yanvargacha davom etdi.

    Bu vaqt ichida eronliklar namoyishlarni davom ettirdilar va chetlab oʻtish dasturlari orqali ushbu hamda boshqa platformalarga kirishda davom etdilar. Bunga har ikkala platformadagi faollikning davom etishi va hatto oshishi dalil boʻla oladi. Dastlab foydalanishda qisqa muddatli pasayish kuzatilgan boʻlsa-da, maʼlumotlar shuni koʻrsatadiki, Eronda Telegramʼdagi postlar va koʻrishlar soni tezda bloklash hodisasidan oldingi darajaga qaytdi. Instagramʼda esa foydalanuvchilar forsiyzabon yangiliklar va media akkauntlariga yopirilib bordilar. BBC Persian har ikki platforma ham hukumat tomonidan bloklanganiga qaramay, oʻzining Instagram akkaunti va Telegram kanali orqali namoyishlar tasvirlangan video va fotosuratlarni yuborishga chaqirishda davom etdi. Aslida, BBC Persianʼning Instagram obunachilari soni ikki haftadan kamroq vaqt ichida qariyb 200 000 taga koʻpaydi; bu davrning bir haftasida Eronda Instagram bloklangan edi. Ilgari ushbu akkauntga xuddi shuncha obunachi yigʻish uchun qariyb toʻqqiz oy kerak boʻlgan edi. Shunga oʻxshash holat Radio Farda va Voice of America-Persian News Network (VOA-PNN) ning Instagram akkauntlarida ham kuzatildi.



    Eronlik foydalanuvchilar xatti-harakati va tahlili

    Psiphon foydalanuvchilarga mobil yoki kompyuter uchun dasturiy taʼminotimizdan foydalanishning bir nechta usullarini taqdim etish ustida ishladi. Psiphonʼni yuklab olish mumkin boʻlgan uchta asosiy platforma mavjud: Google Play doʻkoni, Apple App Store va elektron pochta avtojavob beruvchilari orqali. 1-yanvar kuni yuklab olishlar soni eng yuqori choʻqqiga chiqdi:
     Psiphon maʼlum mijozlar uchun maxsus elektron pochta avtojavob beruvchilariga ega. 31-dekabr kuni BBC Persian Instagramʼga kirdi va barcha forsiyzabon kuzatuvchilariga ogohlantirish joylashtirib, ularga elektron pochta avtojavob beruvchisi orqali Psiphonʼni qanday yuklab olishni tushuntirdi. Oʻsha kuni, odatda kuniga 60 ga yaqin Psiphon yuklab olinishiga sababchi boʻlgan BBC Persian orqali 60 695 ta Psiphon yuklab olindi. Bu butun dunyo boʻylab odamlarga internetdan foydalanish imkoniyatini taʼminlash uchun zarur boʻlgan koʻplab muhim hamkorliklarning faqat bitta misolidir.

    Google Play namoyishlar paytida Psiphon Eronda eng koʻp yuklab olingan ilova ekanligini koʻrsatdi, raqobatchi vositalar esa foydalanuvchilar uchun samarasiz boʻlib chiqqani sababli reytingda koʻtarilib va tushib turdi. Boshqa chetlab oʻtish vositalari, masalan VPNʼlar va senzurani aylanib oʻtish uchun ishlatiladigan piring dasturi boʻlgan Lantern ilovalari reyting jadvallarida koʻtarilib-tushib turdi, chunki foydalanuvchilar Twitterʼda yozganlaridek, ushbu ilovalar orqali oʻrnatilgan aloqalar ishonchsiz yoki sekin ekanligini koʻrishdi. Psiphon ikki haftadan koʻproq vaqt davomida Google Playʼda Erondagi birinchi raqamli ilova boʻlib qoldi. Psiphon nafaqat foydalanuvchilar sonining barqaror oʻsishini koʻrdi, balki bu oʻsish boshqa vositalarga qaraganda ancha katta miqyosda boʻldi. Tor tahlillari ham xuddi shunday foydalanishning oshishi tendensiyasini koʻrsatdi, namoyishlar paytida esa keskin oʻsish qayd etildi. Biroq, bu oʻsish kunlik 12 500 dan sal kamroq ulanish darajasida choʻqqiga chiqqan boʻlsa, Psiphon tarmogʻi faqatgina 2-yanvarning oʻzida 287 925 106 ta ulanishni taʼminladi.15

    Yangi foydalanuvchilar nafaqat ilovani yuklab olishayotgan edi, balki tarmoq tahlillari ular undan faol foydalanayotganini ham koʻrsatdi. Namoyishlar davomida Psiphon tarmoqqa 22,2 million yangi foydalanuvchini qoʻshdi. Namoyish davridagi maʼlumotlar uzatish oʻzining eng past nuqtasida kuniga har bir foydalanuvchi uchun 61 megabayt (MB) ga yetdi. Tarmoqni favqulodda kengaytirish Psiphon tarmogʻiga kuniga har bir foydalanuvchi uchun oʻrtacha 124MB maʼlumot uzatish imkonini berdi. Taqqoslash uchun, agar Verizon orqali 2 gigabaytlik (GB) oylik tarif rejasi uchun oyiga 35 dollar toʻlaydigan amerikalik oʻz maʼlumotlaridan foydalanishni oy davomida teng taqsimlasa, u kuniga koʻpi bilan 66MB ishlatishi mumkin boʻlar edi. Bundan tashqari, global oʻrtacha mobil maʼlumotlar rejasi oylik 4GB ni tashkil etadi, bu kuniga 133 MB ga toʻgʻri keladi. Butun namoyish davrida tarmogʻimiz 19,54 petabayt (PB) maʼlumot uzatdi, bu Google tomonidan butun dunyo boʻylab har kuni qayta ishlanadigan maʼlumotlar miqdoriga tengdir. Psiphon 9-yanvar kuni eng yuqori maʼlumotlar uzatilishini qayd etdi – 1,445PB, bu Facebookʼdagi barcha 10 milliard fotosuratlardagi maʼlumotlarga teng.



    Umuman olganda, namoyishlar va bloklashga javoban Psiphon tarmogʻi orqali juda katta hajmdagi maʼlumotlar uzatildi. Bloklashning eng yuqori davrlarida Psiphon tarmogʻining muvaffaqiyati va kengayuvchanligi uning geterogen infratuzilmasi, xilma-xil hamkorliklari hamda innovatsion tadqiqot va ishlanmalarga katta eʼtibor qaratilishi bilan izohlanadi. Refraction Networking va MEEK kabi chetlab oʻtish protokollarini oʻz ichiga olgan holda, Psiphon tarmogʻi yanada ortiqcha zaxiraga ega, bardoshli boʻlib qoldi va oʻzining yuklama oʻsishini koʻtarish imkoniyatini oshirdi.







    Eronda Psiphonʼning "yangi odatiy holati"



    Psiphon endi Erondagi "yangi odatiy holat"ga moslashdi. Ushbu yangi meʼyorning bir qismi faqat ijtimoiy media platformalarining oʻziga Psiphon tarmogʻi orqali uzatilayotgan maʼlumotlar miqdorining sezilarli darajada oshishidir. Buni chapdagi grafikda koʻrish mumkin, u oʻrtacha hisobda 16TB dan ortiq ijtimoiy media trafigi Psiphon tarmogʻi orqali uzatilayotganini koʻrsatadi. Bunga Facebook, Twitter va Instagram kabi yirik platformalar kiradi.

    Ushbu grafikda Eronning video almashish xizmati Aparatʼning, ayniqsa YouTubeʼdan koʻra koʻproq tarqalgani Erondagi internet erkinligiga boʻlajak tahdidlardan darak berishi mumkin. Aparatʼga joylashtirish uchun foydalanuvchilar oʻzlarining haqiqiy shaxslarini roʻyxatdan oʻtgan akkaunt bilan bogʻlashlari kerak. Bu Eron hukumatining rasman Milliy axborot tarmogʻi (NIN) deb nomlanuvchi "halol tarmoq" yaratish boʻyicha kengroq tashabbusining bir qismidir.

    Ushbu yangi odatiy holat eronlik foydalanuvchilar duch keladigan texnik va siyosiy potensial uzilishlarni ham oʻz ichiga oladi. Fevral oyining dastlabki kunlarida eronliklar oʻz ish beruvchilari tomonidan oylik maoshlari toʻlanmaganiga qarshi bir qator ish tashlashlar va namoyishlar bilan yana koʻchalarga chiqdilar. Ushbu ish tashlashlar turli sohalarni, jumladan avtobus haydovchilari va temir yoʻl ishchilarini qamrab oldi. Ushbu faollik Psiphon tarmogʻida 5-fevral kuni foydalanuvchilarning keskin oʻsishi bilan aks etdi, yaʼni kunlik oʻrtacha noyob foydalanuvchilar soni 3 milliondan 4 millionga yetdi. Siyosiy tartibsizliklar paytida Psiphon koʻplab eronliklar uchun senzurani aylanib oʻtishning asosiy vositasiga aylandi.




    Bu texnik xususiyatga ega uzilishlar uchun ham toʻgʻri keladi. 20-fevral kuni Yaqin Sharq va Yevropadagi foydalanuvchilar Telegramʼdan foydalana olmay qoldilar. Oʻsha kuni Psiphon tarmogʻida Erondan kelayotgan trafikning sezilarli darajada oshishi kuzatildi va 3 milliondan ortiq ulanish amalga oshirildi. Senzura holatidan shubhalanib, eronlik foydalanuvchilar Telegram bilan aloqani sinab koʻrish uchun Psiphonʼga ommaviy ravishda oʻtdilar. Psiphon orqali ular bu Eron hukumati tomonidan bloklash hodisasi emas, balki Telegram xizmatidagi texnik xatolik ekanligini aniqlashga muvaffaq boʻldilar. Bu hodisalar internetdan foydalanish kafolatlanmagan paytda Psiphon ishonchli vosita ekanligini koʻrsatadi.

    Davom etayotgan Telegram jangi

     Telegram Eron rejimi uchun nishon boʻlishda davom etdi va hukumat Telegramʼni butunlay bloklash choralarini koʻrdi. 30-aprel kuni ushbu ilovadan hukumat amaldorlari tomonidan foydalanish taqiqlanganidan soʻng, Eron sud hokimiyati barcha Eron ISPʼlariga zudlik bilan Telegramʼni bloklashni boshlash toʻgʻrisida sud qarorini chiqardi.16 Eronliklar mahalliy aloqa ilovalaridan foydalanishga undaldi, ammo bu ilovalar hukumatning qattiq nazorati va kuzatuvi ostida ekanligi keng maʼlum boʻlgani sababli odatda ulardan qochiladi. 7-may kuni olti nafar advokat Eron hukumatiga qarshi sud amaliyotida misli koʻrilmagan qadam tashlab, Eron Davlat xizmatchilari sudiga Telegram taqiqini bekor qilish toʻgʻrisida ariza bilan murojaat qildi.

    26-aprel kuni TelegramDR ishlab chiquvchilari Telegram Digital Resistance ilovasi uchun tarmoq trafigini integratsiya qilish va taʼminlash boʻyicha yordam soʻrab Psiphon bilan bogʻlandilar. Telegram uzoq vaqtdan beri bloklanishi kutilayotganini inobatga olgan holda, Psiphon ishlab chiquvchilari va hamkorlik guruhi aʼzolari 30-aprel muddatiga muvaffaqiyatli ulgurish va Eron fuqarolariga xavfsiz muloqot uchun samarali vositani taklif qilish ustida ishladilar. 1-may kuni bloklash hodisasiga toʻgʻridan-toʻgʻri javob sifatida TelegramDR Google Playʼda chiqarildi. Chiqarilganidan beri 700 000 dan ortiq eronliklar TelegramDRʼga tayanib, kuniga 5TB dan ortiq trafik hosil qilmoqda, bu esa internet xizmatlarini bloklashning kuchaytirilishi shubhasiz chetlab oʻtishning innovatsion usullari bilan kutib olinishini koʻrsatadi.

    Xulosa

         2009-yilgi Yashil inqilobdan beri Eron fuqarolarining veb va mobil onlayn qamrovi keskin oshdi. Aslida, u ikki baravardan koʻproqqa oʻsdi. 2016-yil holatiga koʻra, internet foydalanuvchilari Eron aholisining yarmidan koʻpini tashkil qiladi; 2009-yilda bu koʻrsatkich bor-yoʻgʻi 14% dan kamroq edi.17 Internetga kirish yanada keng tarqaldi va sifati ancha yaxshilandi. Bu bilan eronliklarning moliyaviy xizmatlardan tortib biznes operatsiyalarigacha boʻlgan hamma narsada internetga asoslangan platformalarga bogʻliqligi ortib bormoqda. Bundan tashqari, mamlakatda ijtimoiy tarmoqlarning taʼsiri tez surʼatlar bilan oʻsdi. Koʻpgina korxonalar va yangiliklar tashkilotlari oʻz mijozlari bilan bogʻlanish uchun ijtimoiy tarmoqlarga tayanadi. Qolaversa, ijtimoiy tarmoqlar asta-sekin eronliklar orasida afzal koʻrilgan aloqa usuliga aylanmoqda. Bu Psiphon tarmogʻida ijtimoiy media saytlariga har qachongidan ham koʻproq baytlar uzatilganida koʻrindi. Yuqorida aytib oʻtilganidek, namoyishlar va bloklash hodisasidan oldingi davrdan namoyishlar oxirigacha boʻlgan vaqt ichida Psiphon 22,2 million yangi foydalanuvchiga ega boʻldi. Bu kunlik oʻrtacha foydalanuvchilar sonining bir millionga koʻpayishiga olib keldi; bloklashdan oldin Psiphon Eronda kuniga oʻrtacha ikki million foydalanuvchini qoʻllab-quvvatlagan boʻlsa, hozirda kuniga qariyb uch million foydalanuvchiga xizmat koʻrsatmoqda.


    Psiphon ushbu yangi odatiy holatda ishlashni davom ettirmoqda va navbatdagi bloklash hodisasi yuz berganda quvvatni yanada oshirishga tayyor boʻlishi kerak. Biroq, har qanday chetlab oʻtish vositasi uchun sezilarli operatsion xarajatlar mavjud. Erondagi foydalanuvchilarga ishonchli ulanishlarni taʼminlash uchun Psiphon kabi chetlab oʻtish vositalariga doimiy qoʻllab-quvvatlash kerak. Bundan tashqari, ushbu vositalardan foydalana olmaslik eronliklarni hukumat tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan va nazorat qilinadigan mahalliy ijtimoiy tarmoq platformalariga oʻtishga majbur qilishi mumkin. Internet erkinligini qoʻllab-quvvatlashni davom ettirish uchun mavjud dasturiy modellar va yordamni qayta koʻrib chiqish talab qilinishi mumkin. Bu ideal holatda yirik ijtimoiy media platformalari tomonidan kengroq yordamni oʻz ichiga oladi, chunki ularning kontenti ancha kichikroq, kamroq moliyalashtirilgan tashkilotlar tomonidan yetkazib berilmoqda. Shuningdek, kontentni yetkazib beradigan, xizmatlar doirasini kengaytiradigan, qoʻshimcha quvvat va moslashuvchanlikni taʼminlaydigan texnologiyalarga koʻproq investitsiyalar kiritish zarur boʻladi. Eron hukumati oʻzining NIN tarmogʻini rivojlantirishga resurslarni ajratar ekan, internet erkinligi hamjamiyati oʻz imkoniyatlarini doimiy ravishda yaxshilashi va rivojlantirishi kerak boʻladi.
    --
    Mualliflar: Ariel Leuthard va Jacob Klein

    1 “Namoyishlar davom etar ekan, Eronda koʻproq talabalar hibsga olindi,” Radio Farda, 2-yanvar, 2018-yil.
    2 Associated Press, “Eronda tunda namoyishchilar va xavfsizlik kuchlari toʻqnashuvi oqibatida kamida 9 kishi halok boʻldi,” Politicoʼdan olingan, 2-yanvar, 2018-yil.
    3 “Eronning iqtisodiy istiqbollari,” Jahon banki, 11-oktabr, 2017-yil.
    4 “Eronning iqtisodiy istiqbollari,” Jahon banki, 11-oktabr, 2017-yil. 
    5 Saidi, Mike, “Erondagi rejimga qarshi namoyishlar va xavfsizlikdagi kamchiliklar: Maʼlumotlar toʻplami,” Critical Threats Project, American Enterprise Institute, 12-yanvar, 2018-yil.
    6 “AQSH bilan munosabatlardagi keskinlik iqtisodiyotga soya solayotgan bir paytda Eron prezidenti Ruhoniy 2018-yil uchun konservativ budjetni taqdim etdi,” Reuters, 10-dekabr, 2017-yil.
    7 “Mamlakat profili: Eron,” Freedom on the Net 2017, Freedom House, 2017.
    8 “Eron oliy rahbari yangi internet nazorati qoʻmitasini tuzishga chaqirmoqda,” Los Angeles Times, 7-mart, 2012-yil.
    9 “Xomanaiy oʻzi nazorat qiladigan qatʼiy kengashda internet siyosati boʻyicha vakolatlarni mustahkamlaydi,” Center for Human Rights in Iran, 14-sentabr, 2015-yil.
    https://www.iranhumanrights.org/2015/09/khamenei-internet-policy-iran/
    10  “Mamlakat profili: Eron,” Freedom on the Net 2017, Freedom House, 2017.
    11 Bu Gmail kabi Google xizmatlariga ulanishlar hamda HTTPS, SSH va VPN tunnellarini oʻz ichiga olgan maxsus protokollar orqali trafik uchun xabar qilingan.
    12 Simurgh Aryan, Homa Aryan, and J. Alex Halderman, “Eronda internet senzurasi: Birinchi nigoh,”, Internetda erkin va ochiq aloqalar boʻyicha 3-USENIX seminarining bir qismi sifatida taqdim etilgan, 2013-yil.
    13 “Mamlakat profili: Eron,” Freedom on the Net 2017, Freedom House, 2017.
    14 Durov, Pavel, Telegram posti, 31-dekabr, 2017-yil.
    15 “Erondan toʻgʻridan-toʻgʻri ulanayotgan foydalanuvchilar,” Tor Project, 2018-yil fevralida kirilgan. 
    16 Parisa Hafezi, “Eron sud hokimiyati Telegram messenjeridan foydalanishni taqiqladi: davlat televideniyesi,” Reuters, 30-aprel, 2018-yil.
    17 Jahon banki, “Jahon taraqqiyoti koʻrsatkichlari maʼlumotlar toʻplami: Eron,” 2018-yil martida olingan. 


    TadqiqotEronPsiphon VPN

    Keyingisini oʻqing