Mýanmadaky öçürme: Köne kynçylyklar bilen täze taryh
26.07.2021 - 3 min okamak
Täzelenen: 26.09.2021
Mýanmada 5 million ulanyjyny goldamak aňsat iş däl
Internet öçürilende, dünýäniň galan bölegi bilen aragatnaşyk hem kesilýär. Köp sanly düzgünleriň jemgyýetçilik habarlylygyny, raýat protestlerini we jemlenişini basyp ýatyrmak üçin Internet senzurasyny bir usul hökmünde ulanýandygyny bilýäris, we aragatnaşygyň kesilmegi köplenç erbet zatlaryň geljeginiň alamaty bolup durýar. Bu bolsa has köp ýaramaz habarlaryň ýakyndadygyny aňladýar. Mýanmada routerleriň çyralary sönende, millionlarça birmaly üçin bütin dünýä üýtgedi...
Fewral aýyndaky agdarlyşykdan soň ýaş birmaly bu ýagdaýy “Aňk-taňk bolmak we bütinleý ynanmazlyk” diýip beýan etdi. “Ugrumy ýitirdim,” we şeýle hem “işimi”. Şeýle derejedäki bulaşyklygy başdan geçiren diňe ol däldi: bary-ýogy birnäçe günüň içinde 2 milliona golaý birmaly Psiphon toruna ýygnandy. Bu san soňra indiki bir-iki aýyň içinde 5 milliona çenli ýokarlandy.
Aşakdaky grafik 2021-nji ýylyň ýanwar aýynyň ahyry bilen 2021-nji ýylyň iýul aýynyň ahyry aralygyndaky Psiphon ulanyjylarynyň sanyny görkezýär. 3-nji fewralda (döwlet agdarlyşygyna gabat gelýän) we ykjam hyzmatlaryň gaýtadan başladylmagyna gabat gelýän 2-nji maýda ulanyjylaryň sanyndaky kesgin ösüşe üns beriň.
Halkara Internetine elýeterliligi dikeltmegiň bahasy
Ulanylyşyň şeýle ägirt uly derejede artmagyny özüne çekip bilýän serwerler ulgamy berk infrastruktura we adamlaryň halkara Internetine girmegine mätäç bolan pursady üçin köp mukdarda ätiýaçlyk kuwwatlylygyna eýe bolmalydyr. Ýöne senzura goýujylar Interneti petiklän wagtynda bu zatlar nähili işleýär?
Interneti ýollar hökmünde, Internetde gezip ýören adamlary bolsa şu ýollarda maşyn sürýänler ýaly göz öňüne getiriň. Käbir ýollar bir şäheriň içindedir, beýlekileri bolsa sizi ýurduň beýleki künjeklerine birikdirip biler. Senzura bolsa milli ýa-da ýerli awtoulag ýollarynda hereketi gadagan etmäge meňzeýär. Bu haýal tizligi mejbur etmekden başlap, şäherden nädip çykmalygy baradaky ýol belgilerini aýyrmaga çenli dürli usullar bilen edilip bilner.
Ine şonda, Psiphon ýaly senzura garşy gurallar kömege gelýär we ýollaryň petigini açýar. Psiphon adamlary halkara Internetine birikdirmek üçin dürli usullary ulanýar.
Psiphon tory adamlary birikdirýän we senzuradan geçirilen mazmuny eltip berýän dokuz sany aýratyn protokoly ulanýar. Bu protokollar gös-göni Psiphon torunda işledilende, toruň agramyny paýlamaga we adamlar halkara Internetine girenlerinde dyknyşygy azaltmaga kömek edýär, bu bolsa has çalt birikmäni we has ygtybarly tejribäni aňladýar.
Bu ýörite Internet azatlygy protokollarynyň Psiphon ýaly hyzmatlara berýän çeýeligi Internet elýeterliligi çäkli bolan wagty Mýanmada, Belarusda ýa-da Azerbaýjanda adamlaryň çagyryşlaryna jogap bermegi mümkin edýär, ýöne munuň hakyky bahasy bar; Psiphon torundan geçýän her bir baýt birnäçe täjirçilik torlaryndan geçýär we olaryň her biri serwerler we tor infrastrukturasy üçin öz bahasyny soraýar.
Zerurlygy we çykdajylary deňagramlaşdyrmak
Toruň zerur bolan islendik wagtynda millionlarça ulanyjyny goldamaga taýýardygyna göz ýetirmek bütin dünýäde senzura garşy göreşde Internet azatlygy jemgyýetçiligi üçin iň uly kynçylyklaryň biri bolup galýar.
Mugt elýeterli bolan beýleki islendik hyzmat üpjün edijisinde bolşy ýaly, Psiphon Mýanmada görülen ilat derejesindäki şeýle köpçülikleýin akymlary egsilmez derejede saklap bilmeýär, şeýle-de bir wagtda ýüze çykýan birnäçe şeýle akymy goldap bilmeýär. Bu hakykatdan-da gynandyryjy, sebäbi bu köp adamyň iň zerur bolan wagtynda açyk Internete girmek üçin iň soňky umydyny ýitirmegini aňladyp biler.
Galyberse-de, Internet azatlygy esasy adam hukugy bolsa-da, ol asla mugt däldir.
Goşant goşuň
Internet azatlygy hemmeler üçin bir hukukdyr, ýöne diňe az sanlymyzyň senzura ulanylýan sebitlerdäki adamlaryň açyk Internete girmegine goldaw bermäge mümkinçiligi bar. Olaryň biri boluň.
Siz näme edip bilersiňiz? Mýanmadaky Internet ýagdaýy barada gürrüň bermek arkaly habarlylygy artdyryň we beýlekileri sosial torlarda dostlaryňyz we maglumat azatlygyna ähmiýet berýän adamlar bilen bu hakda gürleşmäge çagyryň. Şeýle hem mätäç adamlara kömek edýän Psiphon ýaly gurallary gös-göni goldap bilersiňiz. Eger Mýanmada däl bolsaňyz, Psiphon-a ýazylyň. Internetde maglumat almak hukugyndan mahrum edilen her bir adama goldaw görkezmek olar üçin uly ähmiýete eýe bolar we bu senzuranyň garaňkylygyna ýagtylyk getirmek üçin elinden gelenini edýän adamlar üçin hem uly many berýär.