Fayyadamtoonni Kee Maaliif Appiin Kee Akka Hin Hojjenne Dhimma Hin Qaban

Maaliif Itti Fufiinsi Tajaajilaa Gabaawwan Guddataa Jiran Keessatti Wiirtuu Muuxannoo Maamiltoota Keessanii Fi Caalmaa Dorgommii Keessan Isa Ol'aanaa Ta'e

Gareewwan oomishaa muuxannoo maamilaa fooyyessuuf carraaqqii guddaa godhu. Isaan simannaa maamilaa fooyyessu, adeemsa hojii salphisu, yeroo deebii kennuu fooyyessu, akkasumas dandeettiiwwan haaraa walirraa hin cinneen dabalu. Haa ta'u malee, yeroo aplikeeshiniin tokko deebii kennuu dhaabu hojiin sun hundi sadarkaa lammaffaatti gadi bu'a.

Fayyadamtoonni keessan addaan ciccitiin sun hanqina tajaajila duumessaa (cloud outage), cufamuu ISP, tasgabbii dhabuu qajeelchaa (routing), daangessuu Interneetii, yookiin cufamuu mootummaadhaan ajajameen ta'uu isaa hin dhimman. Isaan wanta tokko qofa argan: Aplikeeshiniin keessan hin hojjetu.

Kun dhaabbilee gabaawwan guddataa jiran keessatti babal'achaa jiraniif dhugaa baay'ee barbaachisaa ta'aa dhufeera. Fudhatamni dijitaalaa Afrikaa, Baha Giddu-galeessaa, Kibba fi Kibba-Baha Eeshiyaa, fi kutaalee Yuuraeshiyaa keessatti saffisaa jira—garuu addaan ciccitiin networkiis akkasuma dabalaa jira. Bara 2025tti, Gamtaan #KeepItOn kan Access Now cufamuu Interneetii galmee ta'e 313 biyyoota 52 keessatti galmeesseera, kunis naannolee gabaa guddataa jiran gurguddoo hunda miidheera.¹ Freedom House bilisummaan Interneetii addunyaa waggoota walitti aanan 15ffaadhaaf akka gadi bu'e gabaaseera, mootummoonnis mormii, filannoo, fi yeroo tasgabbii dhabuu siyaasaatti qunnamtii caalaatti daangessaa jiru.² Kaartaan Saansurumaa Interneetii Addunyaa kan Comparitech akkuma kana diinagdeewwan dijitaalaa har'aa saffisaan guddachaa jiran baay'een isaanii warra daangessuu Interneetii fi fottoqqiinsa networkii sadarkaa ol'aanaa qaban keessaa akka ta'an agarsiisa.³

Miidhaan isaa kan ijaan mul'atudha. Afrikaa keessatti, cufamuun Interneetii kaffaltii mobaayilaa, baankii, loojistiiksii, barnootaa fi eegumsa fayyaa irra deddeebiin kan jeeqe yoo ta'u, Komishiniin Mirga Namoomaa fi Ummatoota Afrikaa cufamuu seeraan alaa irraa eegumsa cimaan akka godhamu gaafateera.⁴ Kibba Eeshiyaa keessatti, cufamuun kun daldalaa fi tajaajiloota dijitaalaa fayyadamtoota miliyoonaan lakkaa'aman miidhuu itti fufeera, biyyoonni Kibba-Baha Eeshiyaa fi Baha Giddu-galeessaa keessa jiran immoo yeroo jeequmsa hawaasaa yookiin dhiphina siyaasaa dabaleetti daangessuu yeroo caalaatti dhiyeessaa jiru.^1,5 Sababni isaa teeknikaas ta'e imaammataan kan dhufe, maamiltoonni kufaatii networkii fi kufaatii aplikeeshinii addaan hin baasan—isaan kan yaadatan tajaajilli keessan jiraachuu fi dhabamuu isaati.

Kun akkuma kanatti rakkina Psiphon Forge furuuf qophaa'edha.

Maamilli hundi networkii tasgabbaa'aa fi tilmaamamuu danda'u irratti walqunnama jedhanii yaaduu mannaa, Forge dhaabbileen itti fufiinsa networkii dandamannaadhaaf madaqu kallattiin aplikeeshinii isaanii keessatti akka galchan dandeessisa. Erga walitti hidhamee booda, dhangala'aan daataa aplikeeshinii keessanii iftoominaan networkii addunyaa Psiphon kan yeroo hundumaa fooyya'aa deemu keessa qajeelfama, yeroo haalli networkii jijjiiramu immoo gadi-lakkifamoonni laayibrarii haareffaman pirotokooliiwwan haaraa, teeknikoota qajeelchaa, fi fooyya'iinsa qunnamtii madaqaa ta'e walirraa hin cinneen dhiyeessu.

Dhaabbilee gabaawwan guddataa jiran keessatti babal'ataniif, itti fufiinsi tajaajilaa qaama oomishichaa isa tokkodha. Dhaabbileen haalli networkii jijjiiramus walirraa hin cinneen tajaajila kennan balaa hojii qofa hin hir'isan, amantaa maamiltootaa argatu, maqaa isaanii cimsu, akkasumas qooda guddaa gabaalee dijitaalaa saffisaan guddachaa jiran keessatti fudhachuuf of qopheessu.

Dhuma irratti, gabaawwan guddataa jiran kanneen Interneetiin isaanii caalaatti gargar citte keessatti yeroo babal'atan, itti fufiinsi tajaajilaa injinariingii gaarii qofa miti, bu'uura, fi caalmaa dorgommii cimaadha.

Wabiiwwan & Maddoota

1. Access Now & Gamtaa #KeepItOn. Cunqursaan Dabalaa Jiru Mormii Addunyaa Waliin Wal Arga: Cufamuu Interneetii Bara 2025tti (2026). Cufamuu Interneetii galmee ta'e 313 biyyoota 52 keessatti, addaan ciccitiinsa bal'aa Afrikaa, Baha Giddu-galeessaa, Eeshiyaa-Paasifiik, fi Awurooppaa Bahaa/Giddu-galeessa Eeshiyaa dabalatee galmeessa.
2. Freedom House. Bilisummaa Toora Interneetii Irraa 2025: Gara Fuulduraa Hin Mirkanoofne Interneetii Addunyaatiif. Bilisummaan Interneetii addunyaa waggoota walitti aanan 15ffaadhaaf akka gadi bu'e gabaasa akkasumas naannolee hedduu keessatti yeroo mormii, filannoo fi hookkara siyaasaatti daangessuun dabalaa deemuu isaa galmeessa.
3. Comparitech. Kaartaa Saansurumaa Interneetii Addunyaa. Qorannoo addunyaa hirmaachisaa kan saansurumaa Interneetii, cufamuu, fi daangessuu toora interneetii ta'ee, gabaawwan guddataa jiran keessatti babal'ina naannolee Interneetii gargar fottoqanii kan mul'isudha.
4. The Guardian. Afrikaa Keessatti Cufamuun Interneetii Sadarkaa Ol'aanaa Galmeessise Yeroo Dhiyeessiin Akka “Meeshaa Waraanaatti” Fayyadame (2025). Afrikaa keessatti sadarkaa galmee cufamuu Interneetii gabaasa akkasumas dhiibbaa inni lammiilee, daldalootaa fi diinagdee dijitaalaa irraan gahu qorata.
5. Associated Press. Bulchitoonni Waraanaa Maayaanmaar Seera Nageenya Saayibarii Qabiyyee Saansurumaa Bal'aa Qabu Labsan (2025). Kibba-Baha Eeshiyaa keessatti daangessuu Interneetii babal'achaa jiru fi dhiibbaa inni tajaajiloota dijitaalaa, VPN fi waltajjiiwwan toora interneetii irratti qabu qorata.