Psiphon fi Filannoo Iraan 2013

Psiphon torban bultii hundumaa fayyadamtoota socho'oo miiliyoona tokkoo ol qaba. Namoonni oduu, odeeffannoo fi qabiyyee miidiyaa hawaasaa kanneen osoo hin taane arguu hin dandeenye argachuuf sooftiweerii keenya fayyadamu. Nuti meeshaalee Windows fi Android tiif appiiwwan dhiyeessina, irra caalaan isaanii tumsa tamsaastota oduu fi dhaabbilee mirga namoomaa waliin qabnuun kan raabsamanidha.

Bara kana, filannoo Pirezidaantummaa isaanii wajjin wal simatee, keessumaa Iraan keessatti dhiibbaa guddaa uumneerra. Iraan yeroo hunda nutti qormaata guddaa taatee kan turte yoo ta'u, iddoo namoonni baay'een sooftiweerii keenya itti fayyadamanis asuma. Torban idilee keessatti, fayyadamtoonni addaa miiliyoona 1.5 ta'an Iraan keessaa gara netwoorkii keenyaatti yeroo walqabatan argina. Iraan keessatti namoonni gara miiliyoona 45 ta'an netwoorkii wajjin walqabatanii jiru, kunis baay'ina uummataa keessaa %60 qabata.

Yeroon filannoo rakkoolee tokko tokko akka fidu beekna turre, garuu wanta nu mudatu sirritti hin beeknu turre. Tokkoffaa, akkuma marsariitii maagaaziinii Wired irratti gabaafame, Bitootessa keessa sooftiweeriin VPN biyyattii keessatti cufamaa akka jiru gabaasni ture. Psiphon yeroo kana guutuu hojiirra ture, fi dhugumaan lakkoofsi fayyadamtootaa torbanoota afur qofa keessatti dachaan dabale. Ba'aa dabalataa netwoorkii keenya irra jiru dandamachuuf sarvaroota hedduu gara toora interneetiitti fidne.

Ergasii, jalqaba Caamsaa irratti, jeeqamni interneetii Iraan keessaa sadarkaa haaraa biraatti ol guddate. Sooftiweeriin kun saffisaan addaan citaa fi deebi'ee walqabataa akka ture kan agarsiisu, walitti hidhamiinsa tasa dabale argine. Gargaarsa Collin Anderson fi ASL19 tiin, walitti hidhamiinsi SSL sekoondii 60 booda citaa akka ture, fi walitti hidhamiinsi gara marsariitiiwwan Iraaniin alaa jiran hundaa baay'ee laaffifamaa akka jiru baranne.

Namoonni Psiphon fayyadaman ammayyuu walqabachuu fi qabiyyee tokko tokko ilaaluu ni danda'u turan, garuu muuxannoo baay'ee gad bu'aa qabu turan. Qajeelfamni yaada duubdeebii kan Psiphon keessatti ijaarame namoonni odeeffannoo qorannoo dhibee kanneen itti fufiinsaan nu gargaaran akka kennan isaaniif hayyame -- guyyaatti ergaawwan kumoota hedduudhaan yaada duubdeebii argachaa turre, hundi isaaniis qabxiilee murteessoo gara haala duraatti deebi'uuf nu gargaaran of keessaa qabu turan.

Gareen misoomaa keenya saffisaan haaromsa furmaata jalqabaa kenne Psiphon tiif gadhiise. Torbanoota filannootti geessan keessatti haaromsi dabalataa ja'a itti fufanii bahan. Sooftiweeriin Psiphon ofumaan of haaromsa, haaromsawwan kunneenis kallattiin fayyadamtoota dhumaatiif ergaman. Yoo xiqqaate walakkaan fayyadamtoota keenyaa guyyaa inni gadhiifame keessatti fooyya'iinsa kana argataniiru, yeroo filannoon ga'ettis, fayyadamtoota Psiphon keessaa %90 fooyya'iinsawwan hojjetan beekaman wajjin walqabachaa turan.

Kaayyoon Psiphon yeroo filannootiif netwoorkii keenya hojiirra tursiisuuf yaaluu ture, kanaanis namni walitti hidhamiinsa interneetii qabu kamiyyuu qabiyyee ilaaluu barbaadu argachuu danda'a ture. Kana milkeessuuf sarvaroota socho'oo 500 ta'an netwoorkiiwwan adda addaa irratti fayyadamne, sirnichis yeroo sana guutuu hojiirra akka jiru mirkaneessuuf gareewwan teeknikaatiin to'annoo dhihoo taasifame.

Gabaasni Iraan irraa dhufe akka agarsiisutti, laaffifamuun SSL, fi cufamuun tiraafikii HTTP hin taane hundaa, yeroo filannootti, keessumaa immoo Waxabajjii 14, guyyaa filannichaa qofatti dabalee ture. Sooftiweeriin Psiphon yeroo kana guutuu hojiirra turee jira. Haa ta'u malee, laaffifamuu cimaa kanaan tiraafikiin kan hir'ate ta'us, ammayyuu fayyadamtoota addaa 125,000 tiin walitti hidhamiinsi 400,000 ol taasifamee ture.

Psiphon proojektota yeroo filannoo keessumaa lammiilee Iraan deeggaruuf qophaa'aniifis qabiyyee raabseera. Isaanis The Global Dialogue fi We Choose kan dabalatu yoo ta'u, proojektoonni kunneen waltajjii dhaggeeffattoonni interneetii Iraan dhimmoota filannoo wajjin walqabatan irratti mari'achuu fi adeemsa nageenya qabu, ifa fi haqaa keessatti kaadhimamtootaaf sagalee kennuu itti danda'an dhiyeessan.

Waa'ee yeroo filannichaa bal'ina teeknikaa baay'ee gabaasa hiriyoota keenya ASL19 irraa ta'e keessatti dubbisuu dandeessu.

Gara fuulduraa Iraan keessatti maaltu ta'a? Hassan Rouhani irraa mallattoolee jajjabeessoo tokko tokko argineerra, kan akka miidiyaa hawaasaatiif banaa ta'uu isaa, garuu lakkoofsi fayyadamtoota keenyaa ammayyuu dabalaa jira, akkasumas gabaasawwan marsariitiiwwan cufamuu isaanii ilaalchisee nu ga'an dabalaa jiru. Torban darbe, Daayrektar Jenaraalli haaraa Deutsche Welle, Peter Limbourg, Rouhani marsariitii afaan Faarsiitiin qabu cufuu akka dhaabu waamicha dhiyeesse. Akkasumas hojii nuti qabiyyee DW gara Iraanitti raabsuuf Psiphon keessatti hojjennu jajateera.

Ji'a kana, tumsa haaraa lama Manoto 1 fi Radio Zamaneh wajjin jalqabaa jirra. Tamsaastonni kunneen lachanuu dubbattoota afaan Faarsii bal'aa kan qaban yoo ta'u, qabiyyeen isaanii Iraan keessatti akka mul'atuu fi dhaga'amu gochuuf yaalaa jiru. Tamsaastota kana wajjin hojjechuuf baay'ee gammadneerra, kunis oduu, odeeffannoo fi qabiyyee miidiyaa hawaasaa gara lammiilee Iraan dabalataatti fiduuf akka gargaaru beekna.