UnlockedEen blog van Psiphon

Het nieuwe normaal voor het Iraanse volk: reactie op bevolkingsschaal op communicatieverstoring op staatsniveau

15-5-2018 - 16 min leestijd

Bijgewerkt: 26-9-2021

In december 2017-januari 2018 braken er in heel Iran protesten uit waarin werd opgeroepen tot verandering in het land. In tegenstelling tot de protesten van 2009, bekend als de Groene Revolutie, waren bij deze maatschappelijke onrust veel Iraniërs betrokken die voorheen niet gelieerd waren aan enige politieke oppositiebeweging. Als reactie hierop stelde de Iraanse regering blokkades in op Telegram en Instagram in het land. Om toegang te krijgen tot deze applicaties en censuur te omzeilen, weken Iraanse gebruikers massaal uit naar tools zoals Psiphon. Om licht te werpen op deze protesten en de daaruit voortvloeiende toename van gebruikers, heeft Psiphon netwerkgegevens verzameld en geanalyseerd van vóór, tijdens en na de protesten. Deze gegevens zijn gecombineerd met inzicht in de politieke, sociale en economische situatie in Iran om dieper in te gaan op de impact van internetconnectiviteit en internetvrijheid op de Iraanse samenleving als geheel. Uiteindelijk heeft deze blokkadeactie het belang van het internet en internettoegang in Iran bewezen en de groeiende technische capaciteiten en reikwijdte van het Iraanse censuurregime benadrukt.


Belangrijkste waarnemingen

 Op 28 december 2017 braken er protesten uit in de noordoostelijke stad Mashhad; kleinere protesten vonden ook plaats in de nabijgelegen steden Neyshabour en Kashmar. Terwijl er aanvankelijk werd opgeroepen tot oplossingen voor economische grieven, richtten de protesten zich uiteindelijk ook op sociale kwesties zoals corruptie, het presidentschap van Hassan Rohani en de betrokkenheid van Iran bij buitenlandse conflicten. Sommige demonstranten leverden zelfs directe kritiek op de hoogste leider Ali Khamenei. In de dagen daarna verspreidde de beweging zich over Iran, met protesten in vrijwel elke provincie. Er vonden protesten plaats in veel kleinere steden en er deden veel Iraniërs mee die niet officieel of voorheen waren aangesloten bij een georganiseerde oppositiegroep. Daarnaast vonden er tot 9 januari 2018 dagelijks protesten plaats in de hoofdstad Teheran.

In reactie op de landelijke demonstraties traden de Iraanse regering en het Islamitische Revolutionaire Gardekorps (IRGC) met harde hand op, zowel fysiek als virtueel. Aangezien dit echter grotendeels een beweging op het platteland betrof, vonden de IRGC-troepen het mogelijk moeilijker om de protesten fysiek in te dammen en nam de Iraanse regering haar toevlucht tot internet- en applicatieblokkades om de beweging de kop in te drukken. Toch werd een aantal demonstranten gearresteerd en werden in sommige steden traangas, waterkanonnen en andere tactieken ingezet om demonstraties uiteen te drijven.12 Drie dagen na het begin van de protesten, op 31 december, blokkeerde de Iraanse regering de toegang tot zowel Telegram als Instagram, respectievelijk het populairste berichtenplatform en het populairste sociale-mediaplatform van het land. Dankzij Psiphon en andere censuuromzeilingstechnologieën waren Iraniërs in staat om verbinding te maken en informatie te blijven delen via deze sites.


Redenen achter de protesten





Ondanks enig optimisme dat voortkwam uit de versoepeling van economische sancties, gingen Iraniërs in 2017 gebukt onder zware economische tegenspoed. Hoewel de Iraanse olie- en gasindustrie het afgelopen jaar aanzienlijk is gegroeid, met een productiestijging van 62%, heeft de economische verlichting zich niet zo snel uitgebreid naar andere sectoren van de economie, die slechts een groei van ongeveer 3,3% kenden.3 De werkloosheid steeg van 12,4% naar 12,6% tussen januari en juli 2017 en blijft rond de 12% schommelen.4

In een enquête onder Iraanse activisten, uitgevoerd door het link-sharingplatform Balatarin, gaven respondenten aan dat economische problemen en corruptie de belangrijkste aanleidingen waren voor de protesten. Daarnaast bleken de stijgende inflatie en de kosten van levensonderhoud de grootste prioriteit te zijn voor Iraanse gezinnen, gevolgd door burgerrechten. Deze zorgen werden weerspiegeld in de leuzen van demonstranten: "Als verduistering afneemt, worden onze problemen opgelost!", "Kom naar buiten, landgenoten, schreeuw en roep om jullie rechten!", en "De jeugd is werkloos [terwijl] de mullahs achter een bureau zitten!"5. 



Begin december presenteerde president Rohani zijn versie van de begroting, waarin hij beloofde de economische druk te verlichten, waaronder stijgende werkgelegenheid en inflatie. Deze relatief conservatieve begroting ging op 14 december ter goedkeuring naar de Majlis. In de loop van december was er op het Psiphon-netwerk in de aanloop naar de protesten een aanzienlijke toename van het gebruik van sociale media door Iraniërs te zien. Op 19 december verdrievoudigde het gebruik, van gemiddeld 2 terabyte (TB) naar 6TB. Op 30 december verdrievoudigde het gebruik opnieuw en bereikte het 18TB. Het is mogelijk dat deze opbouw een voorbode was van de naderende onrust, aangezien steeds meer Iraniërs sociale media gebruikten om hun grieven te uiten voordat ze uiteindelijk de straat op gingen.



 Het censuurregime in Iran

Censuur van online-inhoud in Iran is geïnstitutionaliseerd op de hoogste overheidsniveaus. In maart 2012 gaf de hoogste leider van Iran, ayatollah Ali Khamenei, toestemming voor de oprichting van de Hoge Raad voor Cyberspace (SCC), die bestaat uit 17 leden van verschillende overheidsinstellingen plus nog eens 10 leden die door Khamenei zelf zijn benoemd. Het is het centrale orgaan geworden voor de uitvoering en handhaving van het beleid met betrekking tot de censuur van online-inhoud in Iran.7 Bij de oprichting vroeg Khamenei toenmalig president Ahmadinejad om de Raad voor te zitten8, hoewel hervormingen in 2015 leidden tot de overdracht van bevoegdheden aan de hoogste leider9 en de consolidatie van de besluitvormingsbevoegdheden van de reeds bestaande Hoge Raad voor Informatica, de Hoge Raad voor Informatie en de Hoge Nationale Veiligheidsraad voor Informatie-uitwisseling (AFTA) onder de exclusieve bevoegdheid van de SCC.10

Alle Iraanse internetproviders (ISPs) vallen onder de bevoegdheid van de Telecommunicatietoezichthouder van Iran (CRA), die verantwoordelijk is voor telecommunicatielicenties en het censuurbeleid handhaaft dat is opgesteld door de Commissie voor het Bepalen van Aanstootgevende Inhoud onder het gezag van de uitvoerende macht. Deze ziet toe op de implementatie van het technische censuurbeleid ter ondersteuning van de initiatieven van de SCC. Dergelijke acties omvatten:




  • De beperking van de bandbreedte voor particuliere thuisgebruikers tot 128 kilobyte per seconde (kb/s).
  • De omleiding van Domain Name Service (DNS)-query's, waardoor bepaalde DNS-verzoeken antwoorden met valse lokale IP-adressen die fungeren als 'black holes' om verkeer bestemd voor geblokkeerde domeinen te laten vallen.
  • De inspectie van internetpakketheaders en URLs op trefwoorden die kunnen leiden naar sites met inhoud die redelijkerwijs als immoreel kan worden beschouwd of politieke of economische onrust kan veroorzaken, en de manipulatie van dergelijk verkeer.
  • Vooral tijdens perioden van politieke en economische onrust beperken ISPs de snelheid (oftewel knijpen), hetzij voor specifieke sites of internetcommunicatieprotocollen, hetzij voor al het verkeer.11
  • Het door de overheid vervalsen van webcertificaten voor populaire sites om man-in-the-middle-aanvallen uit te voeren.12
    • Traditionele censuurpraktijken zijn al over het hele Iraanse netwerk ingevoerd. Website-eigenaren zijn verplicht zich te registreren bij het Ministerie van Cultuur en Islamitische Leiding, op straffe van blokkade.  Website-eigenaren en particulieren die potentieel opruiende inhoud plaatsen, ontvangen officiële verzoeken tot verwijdering. Het Iraanse Revolutionaire Gardekorps arresteert regelmatig beheerders van Telegram-kanalen om hen te dwingen inhoud te verwijderen of kanalen volledig te wissen. Nieuwssites krijgen waarschuwingen over hoe ze moeten berichten over controversiële onderwerpen, zoals de nucleaire deal. Al deze praktijken leiden tot aanzienlijke zelfcensuur om arrestatie te voorkomen.13 En de censuurcapaciteiten zijn de afgelopen jaren doordringender geworden, doordat de CRA beleid heeft geïmplementeerd om de telecommunicatienetwerken in heel Iran te diversifiëren en uit te breiden.

    Reactie van de censors op de protesten





    Op 30 december tweette de Iraanse minister van Informatie- en Communicatietechnologie Mohammad-Javad Azari Jahromi een verzoek tot verwijdering van @amadnews, een Telegram-kanaal, aan Telegram-oprichter Pavel Durov. Telegram voldeed hieraan en verwijderde het kanaal vanwege het gebruik van gewelddadige taal. Het is belangrijk op te merken dat Twitter een geblokkeerd platform is in Iran, hoewel Jahromi heeft verzocht om Twitter voor alle Iraniërs beschikbaar te maken. Het is niet ongebruikelijk dat Iraanse functionarissen dit verboden sociale-mediaplatform gebruiken, maar het is bijzonder interessant dat het in dit geval werd gebruikt om publiekelijk verzoeken tot verwijdering te communiceren voor inhoud op een populaire applicatie die zwaar werd gemonitord, maar nog steeds werd toegestaan door de regering. Telegram weigerde te voldoen aan verdere verzoeken tot inhoudsverwijdering en legde uit dat de kanalen het platform in feite louter gebruikten voor vreedzaam protest. Hierdoor gaf de Iraanse overheid Iraanse ISPs op 31 december de opdracht om het verkeer naar de Telegram-app en de webinterface te blokkeren.14 Op dezelfde dag werd ook Instagram geblokkeerd, een populaire applicatie voor het delen van foto's en video's. De blokkade op Instagram duurde tot 6 januari, terwijl de blokkade op Telegram tot 13 januari duurde.

    Gedurende deze tijd bleven Iraniërs protesteren en kregen zij toegang tot deze en andere platforms via omzeilingssoftware. Dit blijkt uit zowel aanhoudende als zelfs toegenomen interactie op beide platforms. Hoewel er aanvankelijk een korte daling in het gebruik plaatsvond, laten gegevens zien dat het aantal berichten en weergaven op Telegram in Iran snel terugkeerde naar ongeveer hetzelfde niveau als vóór de blokkade. Op Instagram zochten gebruikers massaal Perzischtalige nieuws- en media-accounts op. BBC Persian bleef via haar Instagram-account en Telegram-kanaal oproepen tot video's en foto's van de protesten, ondanks het feit dat beide platforms door de regering werden geblokkeerd. Het aantal Instagram-volgers van BBC Persian groeide zelfs met ongeveer 200.000 in minder dan twee weken; waarvan Instagram één week lang in Iran geblokkeerd was. Eerder had het account ongeveer negen maanden nodig gehad om evenveel volgers te krijgen. Een vergelijkbaar fenomeen deed zich voor op de Instagram-accounts van Radio Farda en Voice of America-Persian News Network (VOA-PNN).



    Iraans gebruikersgedrag en analyse

    Psiphon heeft eraan gewerkt om gebruikers meerdere manieren te bieden om onze software te gebruiken, hetzij voor mobiel of desktopgebruik. Er zijn drie grote platforms waarop men Psiphon kan downloaden: de Google Play Store, de Apple App Store en via e-mailautoresponders. Op 1 januari bereikten de downloads een piek met:
     Psiphon heeft speciale e-mailautoresponders voor specifieke cliënten. Op 31 december ging BBC Persian naar Instagram en plaatste een waarschuwing aan alle Perzischtalige volgers met instructies over hoe ze Psiphon konden downloaden via hun e-mailautoresponder. Op die dag was BBC Persian, normaal gesproken verantwoordelijk voor ongeveer 60 Psiphon-downloads per dag, verantwoordelijk voor 60,695 Psiphon-downloads. Dit is slechts één voorbeeld van de vele belangrijke relaties die nodig zijn om internettoegang voor mensen over de hele wereld te waarborgen.

    Google Play toonde Psiphon als de meest gedownloade app in Iran tijdens de protesten, waarbij concurrerende tools stegen en daalden in de ranglijsten naarmate ze ineffectief bleken voor gebruikers. Applicaties voor andere omzeilingstools, zoals VPN's en Lantern, een peer-to-peer-software die wordt gebruikt om censuur te omzeilen, stegen en daalden in de hitlijsten toen gebruikers merkten dat verbindingen via deze apps onbetrouwbaar of traag waren, zoals bleek op Twitter. Psiphon bleef meer dan twee weken lang de nummer één app in Iran op Google Play. Niet alleen zag Psiphon een gestage toename van gebruikers, maar deze toename vond plaats op een veel grotere schaal dan bij andere tools. Tor-statistieken lieten een vergelijkbare trend van toegenomen gebruik zien, met een piek tijdens de protesten. Deze toename piekte echter op iets minder dan 12,500 dagelijkse verbindingen, terwijl het netwerk van Psiphon alleen al op 2 januari 287,925,106 verbindingen ondersteunde.15

    Niet alleen downloadden nieuwe gebruikers de app, maar netwerkanalyses tonen aan dat ze deze ook actief gebruikten. In de loop van de protesten voegde Psiphon 22,2 miljoen nieuwe gebruikers toe aan het netwerk. De gegevensoverdracht tijdens de protestperiode bereikte op het laagste punt 61 megabyte (MB) per gebruiker per dag. Door noodnetwerkschaling kon het netwerk van Psiphon gemiddeld 124MB per gebruiker per dag overdragen. Ter vergelijking: als een Amerikaan die $35 per maand betaalt voor een maandelijks abonnement van 2 gigabyte (GB) via Verizon zijn datagebruik gelijkmatig over de maand zou spreiden, zou deze maximaal 66MB per dag kunnen gebruiken. Bovendien bedraagt de wereldwijde gemiddelde mobiele databundel 4GB per maand, wat neerkomt op 133 MB per dag. Gedurende de gehele protestperiode heeft ons netwerk 19,54 petabyte (PB) overgedragen, wat gelijkstaat aan de hoeveelheid data die Google wereldwijd per dag verwerkt. Psiphon kende op 9 januari een piek in gegevensoverdracht van 1,445PB, wat gelijk is aan de hoeveelheid data van alle 10 miljard foto's op Facebook.



    Al met al werd er een enorme hoeveelheid gegevens overgedragen via het Psiphon-netwerk in reactie op de protesten en blokkades. Het succes en de schaalbaarheid van het Psiphon-netwerk tijdens piekperioden van blokkades zijn te danken aan de heterogene infrastructuur, gevarieerde partnerschappen en een aanzienlijke focus op innovatief onderzoek en ontwikkeling. Door omzeilingsprotocollen zoals Refraction Networking en MEEK te integreren, was het netwerk van Psiphon redundanter en veerkrachtiger geworden en had het de piekcapaciteit vergroot.







    Het "nieuwe normaal" van Psiphon in Iran



    Psiphon heeft zich nu aangepast aan een "nieuw normaal" in Iran. Een onderdeel van dit nieuwe normaal is de aanzienlijke toename van de hoeveelheid data die alleen al naar sociale-mediaplatforms wordt overgedragen via het netwerk van Psiphon. Dit is te zien in de grafiek aan de linkerkant, die laat zien dat er gemiddeld meer dan 16TB aan verkeer van sociale media wordt overgedragen via het Psiphon-netwerk. Dit omvat grote platforms zoals Facebook, Twitter en Instagram.

    De prominente aanwezigheid van de Iraanse videodeeldienst Aparat in deze grafiek, met name ten opzichte van YouTube, kan een indicatie zijn van toekomstige bedreigingen voor de internetvrijheid in Iran. Om iets op Aparat te kunnen plaatsen, moeten gebruikers hun werkelijke identiteit koppelen aan een geregistreerd account. Dit maakt deel uit van het bredere initiatief van de Iraanse regering om een 'halal-net' te creëren, formeel het Nationaal Informatienetwerk (NIN) genoemd.

    Dit nieuwe normaal omvat ook potentiële verstoringen, zowel van technische als politieke aard, waarmee Iraanse gebruikers te maken krijgen. In de eerste dagen van februari gingen Iraniërs opnieuw de straat op tijdens een reeks stakingen en protesten tegen maandenlange achterstallige loonbetalingen door hun werkgevers. Deze stakingen vonden plaats in verschillende sectoren, waaronder buschauffeurs en spoorwegarbeiders. Deze activiteit werd weerspiegeld op het netwerk van Psiphon met een sterke toename van gebruikers op 5 februari, van gemiddeld 3 miljoen dagelijkse unieke gebruikers naar 4 miljoen. In tijden van politieke onrust is Psiphon voor veel Iraniërs het aangewezen instrument geworden om censuur te omzeilen.




    Dit geldt ook voor verstoringen van technische aard. Op 20 februari kregen gebruikers in het Midden-Oosten en Europa te maken met het feit dat zij geen toegang meer hadden tot Telegram. Op die dag zag het Psiphon-netwerk een aanzienlijke toename van verkeer vanuit Iran, met meer dan 3 miljoen gemaakte verbindingen. Iraanse gebruikers vermoedden een censuuractie en stroomden toe naar Psiphon om de verbinding met Telegram te testen. Via Psiphon konden ze vaststellen dat er sprake was van een technische storing in de dienstverlening van Telegram, in plaats van een blokkade door de Iraanse regering. Deze incidenten tonen aan dat Psiphon een betrouwbare tool is wanneer internettoegang niet gegarandeerd is.

    De aanhoudende strijd om Telegram

     Telegram is een doelwit gebleven voor het Iraanse regime en de regering is overgegaan tot het permanent blokkeren van Telegram. Op 30 april, nadat het gebruik van de app door overheidsfunctionarissen was verboden, vaardigde de Iraanse rechterlijke macht een gerechtelijk bevel uit aan alle Iraanse ISPs om per direct te beginnen met het blokkeren van Telegram.16 Iraniërs zijn aangemoedigd om binnenlandse communicatie-apps te gebruiken, die over het algemeen worden gemeden omdat algemeen bekend is dat ze onderworpen zijn aan strikte overheidscontrole en surveillance. Op 7 mei dienden zes advocaten een verzoekschrift in bij de Rechtbank voor Ambtenaren in Iran om het verbod op Telegram op te heffen, een ongekende juridische stap tegen de Iraanse overheid.

    Op 26 april werd Psiphon benaderd door de ontwikkelaars van TelegramDR met het verzoek om hulp bij de integratie en levering van netwerkverkeer voor de Telegram Digital Resistance-app. Anticiperend op de lang aangekondigde blokkade van Telegram werkten ontwikkelaars en outreach-teamleden van Psiphon hard om de deadline van 30 april met succes te halen en Iraanse burgers een effectief hulpmiddel voor veilige communicatie te bieden. Op 1 mei werd TelegramDR, als directe reactie op de blokkade, uitgebracht op Google Play. Sinds de lancering zijn meer dan 700,000 Iraniërs afhankelijk van TelegramDR, wat zorgt voor meer dan 5TB aan verkeer per dag; een teken dat een intensivering van de blokkering van internetdiensten ongetwijfeld zal worden beantwoord met innovatieve omzeilingstechnieken.

    Conclusie

         Sinds de Groene Revolutie van 2009 is de penetratiegraad van web en mobiel internet onder Iraanse burgers enorm gestegen. Deze is in feite meer dan verdubbeld. Vanaf 2016 maakt het aantal internetgebruikers meer dan de helft van de Iraanse bevolking uit; in 2009 was dit nog net geen 14%.17 Toegang tot internet is wijdverbreider geworden en de kwaliteit is sterk verbeterd. Daarmee gaat een grotere afhankelijkheid van Iraniërs van internetplatforms gepaard, voor van alles, van financiële diensten tot bedrijfsvoering. Daarnaast is de invloed van sociale media in het land snel gegroeid. Veel bedrijven en nieuwsorganisaties vertrouwen op sociale media om contact te leggen met hun klanten. Bovendien worden sociale media langzaam de favoriete communicatiemethode onder Iraniërs. Dit was te zien op het Psiphon-netwerk, waar meer bytes naar sociale-mediasites werden overgedragen dan ooit tevoren. Zoals eerder vermeld, heeft Psiphon vanaf de periode vóór de protesten en de blokkade tot het einde van de protesten 22,2 miljoen nieuwe gebruikers erbij gekregen. Dit heeft geleid tot een toename van één miljoen gemiddelde dagelijkse gebruikers; voorafgaand aan de blokkade ondersteunde Psiphon gemiddeld twee miljoen gebruikers per dag in Iran en nu ondersteunt het ongeveer drie miljoen gebruikers per dag.


    Psiphon blijft functioneren op basis van dit nieuwe normaal en moet voorbereid zijn om de capaciteit verder op te schalen in het geval van een volgende blokkadeactie. Er zijn echter aanzienlijke operationele kosten verbonden aan welke omzeilingstool dan ook. Om gebruikers in Iran betrouwbare verbindingen te kunnen bieden, hebben omzeilingstools zoals Psiphon consistente ondersteuning nodig. Bovendien kunnen Iraniërs zonder toegang tot deze tools gedwongen worden om over te stappen naar door de overheid ondersteunde en gecontroleerde binnenlandse sociale-mediaplatforms. Om de steun voor internetvrijheid in stand te houden, moeten bestaande programmamodellen en ondersteuning mogelijk opnieuw worden ingericht. Dit zou idealiter bredere ondersteuning moeten omvatten van grote sociale-mediaplatforms, aangezien hun inhoud wordt geleverd door veel kleinere, minder gefinancierde organisaties. Daarnaast zullen meer investeringen nodig zijn in technologieën die inhoud kunnen leveren, het dienstenaanbod kunnen uitbreiden en voor meer capaciteit en aanpassingsvermogen kunnen zorgen. Terwijl de Iraanse regering middelen vrijmaakt voor de ontwikkeling van haar NIN, zal de internetvrijheidsgemeenschap haar capaciteiten voortdurend moeten verbeteren en uitbouwen.
    --
    Door: Ariel Leuthard en Jacob Klein

    1 “Meer studenten gearresteerd in Iran terwijl protesten aanhouden,” Radio Farda, 2 januari 2018.
    2 Associated Press, “Minstens 9 doden in Iran vannacht bij botsingen tussen demonstranten en veiligheidstroepen,” geraadpleegd via Politico, 2 januari 2018.
    3 “Economische vooruitzichten van Iran,” De Wereldbank, 11 oktober 2017.
    4 “Economische vooruitzichten van Iran,” De Wereldbank, 11 oktober 2017. 
    5 Saidi, Mike, “Iraanse anti-regimeprotesten en veiligheidsfouten: een dataset,” Critical Threats Project, American Enterprise Institute, 12 januari 2018.
    6 “Iraanse Rohani dient conservatieve begroting voor 2018 in terwijl spanningen met VS economie overschaduwen,” Reuters, 10 december 2017.
    7 “Landenprofiel: Iran,” Freedom on the Net 2017, Freedom House, 2017.
    8 “Iraanse hoogste leider roept op tot nieuw toezichtscomité voor internet,” Los Angeles Times, 7 maart 2012.
    9 “Khamenei consolideert macht over internetbeleid in door hem gecontroleerde hardliner-raad,” Center for Human Rights in Iran, 14 september 2015.
    https://www.iranhumanrights.org/2015/09/khamenei-internet-policy-iran/
    10  “Landenprofiel: Iran,” Freedom on the Net 2017, Freedom House, 2017.
    11 Dit is gemeld voor verbindingen met Google-diensten zoals Gmail, evenals verkeer via specifieke protocollen waaronder HTTPS-, SSH- en VPN-tunnels.
    12 Simurgh Aryan, Homa Aryan en J. Alex Halderman, “Internetcensuur in Iran: een eerste blik,”, gepresenteerd als onderdeel van de 3rd USENIX Workshop on Free and Open Communications on the Internet,” 2013.
    13 “Landenprofiel: Iran,” Freedom on the Net 2017, Freedom House, 2017.
    14 Durov, Pavel, Telegram-bericht, 31 december 2017.
    15 “Rechtstreeks verbindende gebruikers uit Iran,” Tor Project, geraadpleegd in februari 2018. 
    16 Parisa Hafezi, “Iraanse rechterlijke macht verbiedt gebruik van berichten-app Telegram: staatstelevisie,” Reuters, 30 april 2018.
    17 Wereldbank, “World Development Indicators Dataset: Iran,” geraadpleegd in maart 2018. 


    OnderzoekIranPsiphon VPN

    Lees hierna