UnlockedPsiphon bloqu

İran xalqı üçün yeni norma: Dövlət səviyyəsində rabitənin kəsilməsinə əhali miqyasında reaksiya

15.05.2018 - 14 dəqiqəlik oxu

Yenilənib: 26.09.2021

2017-ci ilin dekabrı – 2018-ci ilin yanvarında İranda ölkədə dəyişiklik tələb edən etirazlar baş qaldırdı. "Yaşıl İnqilab" kimi tanınan 2009-cu il etirazlarından fərqli olaraq, bu mülki iğtişaşlar əvvəllər heç bir siyasi müxalifət hərəkatına qoşulmamış bir çox iranlını əhatə edirdi. Cavab olaraq İran hökuməti ölkədə Telegram və Instagram-a bloklamalar tətbiq etdi. Bu tətbiqlərə giriş əldə etmək və senzuranı aşmaq üçün iranlı istifadəçilər Psiphon kimi alətlərə axışdılar. Bu etirazlara və nəticədə yaranan istifadəçi artımına aydınlıq gətirmək üçün Psiphon etirazlardan əvvəl, etirazlar zamanı və sonrakı şəbəkə məlumatlarını toplamış və təhlil etmişdir. Bu məlumatlar İnternet bağlantısı və azadlığının bütövlükdə İran cəmiyyətinə necə təsir etdiyini daha dərindən araşdırmaq üçün İrandakı siyasi, sosial və iqtisadi vəziyyətin anlaşılması ilə birləşdirilmişdir. Nəticə etibarilə, bu bloklama hadisəsi İranda İnternetin və çıxış imkanının əhəmiyyətini sübut etdi və İran senzura rejiminin artan texniki imkanlarını və miqyasını nəzərə çarpdırdı.


Əsas Müşahidələr

 28 dekabr 2017-ci ildə şimal-şərqdəki Məşhəd şəhərində etirazlar başladı; yaxınlıqdakı Nişapur və Kaşmar şəhərlərində də daha kiçik etirazlar baş verdi. İlkin olaraq iqtisadi narazılıqlara həll tələb edən etirazlar sonradan korrupsiya, Həsən Ruhaninin prezidentliyi və İranın xarici münaqişələrdə iştirakı kimi sosial məsələləri də əhatə etdi. Bəzi etirazçılar hətta birbaşa Ali Rəhbər Əli Xameneini tənqid etdilər. Növbəti günlərdə hərəkat demək olar ki, hər bir vilayətdəki etirazlarla bütün İrana yayıldı. Etirazlar bir çox kiçik şəhərlərdə baş verdi və rəsmi olaraq və ya əvvəllər hər hansı mütəşəkkil müxalifət qrupu ilə əlaqəsi olmayan bir çox iranlını əhatə etdi. Bundan əlavə, 9 yanvar 2018-ci ilədək paytaxt Tehranda hər gün etirazlar keçirildi.

Ümumölkə nümayişlərinə cavab olaraq, İran hökuməti və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (IRGC) həm fiziki, həm də virtual olaraq güclə cavab verdi. Lakin bunun əsasən kənd yerlərini əhatə edən bir hərəkat olması səbəbindən, ola bilsin ki, IRGC qüvvələri etirazları fiziki olaraq məhdudlaşdırmağı daha çətin hesab etdi və İran hökuməti hərəkatı yatırmaq üçün İnternet və tətbiq bloklamalarına əl atdı. Yenə də bir sıra etirazçılar həbs olundu və bəzi şəhərlərdə nümayişləri dağıtmaq üçün gözyaşardıcı qaz, su şırnaqları və digər taktikalardan istifadə edildi.12 Etirazların üçüncü günündə, 31 dekabrda İran hökuməti ölkənin müvafiq olaraq ən populyar mesajlaşma və sosial media platformaları olan həm Telegram, həm də Instagram-a girişi blokladı. Psiphon və digər senzuranı aşma texnologiyaları sayəsində iranlılar qoşula və bu saytlar üzərindən məlumat mübadiləsini davam etdirə bildilər.


Etirazların arxasında duran səbəblər





İqtisadi sanksiyaların yumşaldılmasından irəli gələn müəyyən nikbinliyə baxmayaraq, iranlılar 2017-ci ildə iqtisadi çətinliklərdən həddindən artıq əziyyət çəkirdilər. Son bir ildə hasilatın 62% artması ilə İranın neft və qaz sənayesi xeyli böyüsə də, iqtisadi rahatlama iqtisadiyyatın digər sektorlarına o qədər sürətlə yayılmadı və bu sektorlarda cəmi təxminən 3,3% artım müşahidə olundu.3 İşsizlik 2017-ci ilin yanvarından iyuluna qədər 12,4%-dən 12,6%-ə yüksəldi və 12% civarında qalmaqda davam edir.4

Balatarin keçid paylaşma platforması tərəfindən iranlı fəallar arasında aparılan sorğuda fərdlər iqtisadi problemlərin və korrupsiyanın etirazların əsas səbəbləri olduğunu bildirdilər. Bundan əlavə, artan inflyasiya və yaşayış xərcləri vətəndaş hüquqlarından sonra İran ailələri üçün ən vacib prioritet oldu. Bu narahatlıqlar etirazçıların şüarlarında da əks olundu: "Əgər mənimsəmə azalsa, problemlərimiz həll olunar!", "Meydana çıxın həmvətənlər, hüquqlarınız üçün hayqırın!", və "Gənclər işsizdir, mollalar isə masa arxasında oturur!"5. 



Dekabrın əvvəlində Prezident Ruhani artan məşğulluq və inflyasiya daxil olmaqla, iqtisadi təzyiqlərin azaldılmasını vəd edən öz büdcə layihəsini açıqladı. Bu nisbətən mühafizəkar büdcə 14 dekabrda təsdiq üçün Məclisə təqdim edildi. Dekabr ayı ərzində etirazlara doğru gedən ərəfədə Psiphon şəbəkəsində iranlıların sosial mediadan istifadəsində əhəmiyyətli artım müşahidə olundu. 19 dekabrda istifadə orta hesabla 2 terabaytdan (TB) 6 TB-a yüksələrək üç dəfə artdı. 30 dekabrda istifadə yenidən üç dəfə artaraq 18 TB-a çatdı. Mümkündür ki, bu artım qarşıdan gələn iğtişaşların göstəricisi idi, çünki daha çox iranlı nəhayət küçələrə çıxmazdan əvvəl öz narazılıqlarını bildirmək üçün sosial mediaya üz tutmuşdu.



 İranda senzura rejimi

İranda onlayn məzmunun senzurası hökumətin ən yüksək səviyyələrində institusionallaşdırılmışdır. 2012-ci ilin martında İranın Ali Rəhbəri Ayətullah Əli Xamenei müxtəlif dövlət qurumlarından 17 üzvdən və Xameneinin şəxsən təyin etdiyi əlavə 10 üzvdən ibarət Kiber Məkan üzrə Ali Şuranın (SCC) yaradılmasına icazə verdi. Bu, İranda onlayn məzmunun senzurasına dair siyasətlərin həyata keçirilməsi və dəstəklənməsi üzrə mərkəzi quruma çevrildi.7 Yarandığı zaman Xamenei o vaxtkı prezident Əhmədinejaddan Şuraya sədrlik etməsini istədi8, lakin 2015-ci il islahatları səlahiyyətlərin Ali Rəhbərə verilməsi9 və əvvəllər mövcud olan İnformatika üzrə Ali Şura, Ali İnformasiya Şurası və Ali Milli Təhlükəsizlik İnformasiya Mübadiləsi Şurasının (AFTA) qərar qəbuletmə səlahiyyətlərinin yalnız SCC-nin yurisdiksiyası altında birləşdirilməsi ilə nəticələndi.10

Bütün İran internet xidməti təminatçıları (ISP) icra hakimiyyətinin səlahiyyətləri daxilində Təhqiramiz Məzmunun Müəyyən Edilməsi Komitəsi tərəfindən müəyyən edilmiş senzura siyasətlərini tətbiq edən və telekommunikasiya lisenziyalaşdırılmasına cavabdeh olan İran Rabitə Tənzimləmə Qurumunun (CRA) yurisdiksiyası altında fəaliyyət göstərir. O, SCC-nin təşəbbüslərini dəstəkləyən texniki senzura siyasətlərinin həyata keçirilməsinə nəzarət edir. Bu cür tədbirlərə aşağıdakılar daxildir:




  • Fərdi ev istifadəçilərinin buraxılış zolağının saniyədə 128 kilobayta (kb/s) qədər məhdudlaşdırılması.
  • Domen Adı Xidməti (DNS) sorğularının yönləndirilməsi, nəticədə bəzi DNS sorğularına bloklanmış domenlər üçün nəzərdə tutulmuş trafiki udan qara dəlik rolunu oynayan saxta yerli IP ünvanları ilə cavab verilməsi.
  • Qeyri-əxlaqi hesab edilə biləcək və ya siyasi yaxud iqtisadi qarışıqlığa səbəb ola biləcək məzmuna malik saytlara apara bilən açar sözlər üçün internet paket başlıqlarının və URL-lərin yoxlanılması və bu cür trafikin manipulyasiyası.
  • Xüsusilə siyasi və iqtisadi iğtişaşlar dövründə ISP-lərin ya müəyyən saytlara və ya internet rabitə protokollarına, ya da bütün trafikə sürəti məhdudlaşdırması (başqa sözlə, drosselləməsi).11
  • Ortadakı adam (man-in-the-middle) hücumlarını həyata keçirmək üçün populyar saytların veb sertifikatlarının hökumət tərəfindən saxtalaşdırılması.12
    • Ənənəvi senzura təcrübələri artıq bütün İran şəbəkəsində quraşdırılmışdır. Veb-sayt sahiblərindən Mədəniyyət və İslami İrşad Nazirliyində qeydiyyatdan keçmək tələb olunur, əks halda bloklanma riski ilə üzləşirlər.  Potensial qızışdırıcı məzmun paylaşan veb-sayt sahibləri və fərdi vətəndaşlar rəsmi silinmə tələbləri alırlar. İran İnqilabı Keşikçiləri Korpusu məzmunu silməyə və ya kanalları tamamilə ləğv etməyə məcbur etmək üçün Telegram kanalı administratorlarını mütəmadi olaraq həbs edir. Xəbər saytlarına Nüvə Razılaşması kimi mübahisəli mövzuları necə işıqlandırmalı olduqları barədə xəbərdarlıqlar göndərilir. Bütün bu təcrübələr həbsdən yayınmaq üçün ciddi özünüsenzuraya səbəb olur.13 Və CRA bütün İranda telekommunikasiya şəbəkələrini şaxələndirmək və genişləndirmək siyasətini həyata keçirdikcə, son illərdə senzura imkanları daha geniş yayılmışdır.

    Senzorların etirazlara reaksiyası





    30 dekabrda İranın İnformasiya və Kommunikasiya Texnologiyaları naziri Məhəmməd Cavad Azəri Cəhromi Telegram-ın qurucusu Pavel Durova tvit ataraq @amadnews Telegram kanalının silinməsini tələb etdi. Telegram buna əməl edərək, zorakı dildən istifadə etdiyinə görə kanalı sildi. Qeyd etmək vacibdir ki, Twitter İranda bloklanmış platformadır, baxmayaraq ki, Cəhromi Twitter-in bütün iranlılar üçün əlçatan olmasını xahiş etmişdi. İran rəsmilərinin bu qadağan olunmuş sosial media platformasından istifadə etməsi qeyri-adi deyil, lakin bu halda onun hökumət tərəfindən ciddi şəkildə izlənilən, lakin hələ də icazə verilən populyar tətbiqdəki məzmunun silinməsi tələblərini açıq şəkildə çatdırmaq üçün istifadə edilməsi xüsusilə maraqlıdır. Telegram əlavə məzmun silinməsi tələblərini yerinə yetirməkdən imtina edərək, kanalların əslində platformadan yalnız dinc etiraz üçün istifadə etdiyini bildirdi. Buna görə də, İran hökuməti 31 dekabrda İran ISP-lərinə Telegram tətbiqinə və veb interfeysinə trafiki bloklamağı tapşırdı.14 Həmin gün populyar şəkil və video paylaşma tətbiqi olan Instagram da bloklandı. Instagram-dakı bloklama 6 yanvara qədər, Telegram bloklaması isə 13 yanvara qədər davam etdi.

    Bu müddət ərzində iranlılar etiraz etməyə və senzuranı aşma proqram təminatı vasitəsilə bu və digər platformalara daxil olmağa davam etdilər. Hər iki platformada davamlı və hətta artan fəallıq bunun sübutudur. Başlanğıcda istifadədə qısamüddətli azalma baş versə də, məlumatlar göstərir ki, İranda Telegram-dakı yazıların və baxışların sayı tezliklə bloklama hadisəsindən əvvəlki təxminən eyni səviyyəyə qayıtdı. Instagram-da istifadəçilər farsdilli xəbər və media hesablarına axışdılar. BBC Persian hər iki platformanın hökumət tərəfindən bloklanmasına baxmayaraq, Instagram hesabı və Telegram kanalı vasitəsilə etirazlara dair video və fotoşəkillər göndərilməsi çağırışını davam etdirdi. Əslində, BBC Persian-ın Instagram izləyici sayı iki həftədən az müddətdə təxminən 200 000 nəfər artdı; bu müddətin bir həftəsində İranda Instagram bloklanmışdı. Əvvəllər həmin miqdarda izləyici qazanmaq üçün hesaba təxminən doqquz ay vaxt lazım olmuşdu. Radio Fərda və Amerikanın Səsi - Fars Xəbər Şəbəkəsinin (VOA-PNN) Instagram hesablarında da oxşar hal baş verdi.



    İranlı istifadəçi davranışı və analitika

    Psiphon istifadəçilərə proqram təminatımızdan istər mobil, istərsə də masaüstü kompüter üçün istifadə etməyin müxtəlif yollarını təklif etməyə çalışmışdır. Psiphon proqramını yükləmək üçün üç əsas platforma var: Google Play mağazası, Apple App Store və e-poçt avtomatik cavablandırıcıları vasitəsilə. 1 yanvarda yükləmələr zirvə həddinə çatdı:
     Psiphon xüsusi müştərilər üçün ayrılmış e-poçt avtomatik cavablandırıcılarına malikdir. 31 dekabrda BBC Persian Instagram-da bütün farsdilli izləyicilərə xəbərdarlıq paylaşaraq, onların e-poçt avtomatik cavablandırıcısı vasitəsilə Psiphon-u necə yükləməyi izah etdi. Həmin gün adətən gündə təxminən 60 Psiphon yükləməsinə vəsilə olan BBC Persian 60 695 Psiphon yükləməsinə səbəb oldu. Bu, bütün dünyada insanlara internet çıxışını təmin etmək üçün tələb olunan çoxsaylı vacib əlaqələrdən yalnız bir nümunədir.

    Google Play etirazlar zamanı Psiphon-un İranda ən çox yüklənən tətbiq olduğunu göstərdi, rəqib alətlər isə istifadəçilər üçün səmərəsiz olduqları sübut olunduqca reytinqlərdə yüksəlib düşürdü. Twitter-də bildirildiyi kimi, istifadəçilər VPN-lər və senzuranı aşmaq üçün istifadə olunan həmrang (peer-to-peer) proqram təminatı olan Lantern kimi digər yan keçmə alətləri vasitəsilə qurulan bağlantıların etibarsız və ya zəif olduğunu aşkar etdikcə, bu tətbiqlər cədvəllərdə qalxıb enirdi. Psiphon iki həftədən çox müddət ərzində Google Play-də İranda bir nömrəli tətbiq olaraq qaldı. Psiphon təkcə istifadəçilərin davamlı artımını görmədi, həm də bu artım digər alətlərlə müqayisədə daha böyük miqyasda idi. Tor analitikası etirazlar zamanı sıçrayışla birlikdə artan istifadənin oxşar tendensiyasını göstərdi. Lakin bu artım gündəlik 12 500-dən bir qədər az bağlantı ilə pik həddə çatdığı halda, Psiphon şəbəkəsi təkcə 2 yanvar tarixində 287 925 106 bağlantını dəstəklədi.15

    Nəinki yeni istifadəçilər tətbiqi yükləyirdi, həm də şəbəkə analitikası onların ondan fəal şəkildə istifadə etdiyini göstərir. Etirazlar boyu Psiphon şəbəkəyə 22,2 milyon yeni istifadəçi əlavə etdi. Etiraz dövründə məlumat ötürülməsi ən aşağı nöqtəsində istifadəçi başına gündə 61 meqabayta (MB) çatdı. Şəbəkənin təcili genişləndirilməsi Psiphon şəbəkəsinə istifadəçi başına gündə orta hesabla 124 MB ötürməyə imkan verdi. Müqayisə üçün qeyd edək ki, Verizon vasitəsilə 2 giqabaytlıq (GB) aylıq plan üçün ayda 35 dollar ödəyən bir amerikalı məlumat istifadəsini ay ərzində bərabər bölsəydi, gündə maksimum 66 MB istifadə edə bilərdi. Bundan əlavə, qlobal orta mobil internet planı ayda 4 GB təşkil edir ki, bu da gündə 133 MB deməkdir. Bütün etiraz dövründə şəbəkəmiz Google-un hər gün bütün dünyada emal etdiyi məlumatın həcminə bərabər olan 19,54 petabayt (PB) ötürdü. Psiphon 9 yanvarda 1,445 PB pik məlumat ötürülməsi qeydə aldı ki, bu da Facebook-dakı bütün 10 milyard fotonun məlumat həcminə bərabərdir.



    Ümumilikdə, etirazlara və bloklamaya cavab olaraq Psiphon şəbəkəsi üzərindən böyük həcmdə məlumat ötürüldü. Pik bloklama dövrlərində Psiphon şəbəkəsinin uğuru və miqyaslana bilməsi onun heterogen infrastrukturuna, müxtəlif tərəfdaşlıqlarına və innovativ tədqiqat və inkişafa göstərdiyi mühüm diqqətə aid edilə bilər. Refraction Networking və MEEK kimi yan keçmə protokollarını birləşdirərək, Psiphon şəbəkəsi daha çox artıqlığa və davamlılığa malik olmuş və sıçrayış tutumunu artırmışdır.







    Psiphon-un İrandakı “yeni norması”



    Psiphon indi İrandakı “yeni norma”ya uyğunlaşıb. Bu yeni normanın bir hissəsi yalnız sosial media platformalarına Psiphon şəbəkəsi üzərindən ötürülən məlumatların həcmindəki əhəmiyyətli artımdır. Bunu soldakı qrafikdə görmək olar; bu qrafik göstərir ki, orta hesabla Psiphon şəbəkəsi üzərindən 16 TB-dan çox sosial media trafiki ötürülür. Buraya Facebook, Twitter və Instagram kimi əsas platformalar daxildir.

    Bu qrafikdə İranın video paylaşma xidməti Aparat-ın xüsusilə YouTube-dan üstün olması İranda internet azadlığına qarşı gələcək təhdidlərin göstəricisi ola bilər. Aparat-da paylaşım etmək üçün istifadəçilər real şəxsiyyətlərini qeydiyyatdan keçmiş hesabla əlaqələndirməlidirlər. Bu, İran hökumətinin rəsmi olaraq Milli İnformasiya Şəbəkəsi (NIN) adlandırılan “halal şəbəkə” yaratmaq üzrə daha geniş təşəbbüsünün bir hissəsidir.

    Bu yeni normaya həmçinin iranlı istifadəçilərin qarşılaşdıqları həm texniki, həm də siyasi potensial kəsintilər daxildir. Fevralın ilk günlərində iranlılar işəgötürənləri tərəfindən aylarla ödənilməyən maaşlara qarşı bir sıra tətil və etiraz aksiyaları ilə yenidən küçələrə çıxdılar. Bu tətillər avtobus sürücüləri və dəmir yolu işçiləri də daxil olmaqla müxtəlif sahələri əhatə edirdi. Bu fəallıq 5 fevralda orta hesabla 3 milyon gündəlik unikal istifadəçidən 4 milyona qədər istifadəçi sıçrayışı ilə Psiphon şəbəkəsində əks olundu. Siyasi iğtişaşlar dövründə Psiphon bir çox iranlı üçün ən çox müraciət edilən senzuranı aşma vasitəsinə çevrildi.




    Bu, texniki xarakterli kəsintilər üçün də keçərlidir. 20 fevralda Yaxın Şərq və Avropadakı istifadəçilər Telegram-a daxil ola bilmədilər. Həmin gün Psiphon şəbəkəsində İrandan trafikdə əhəmiyyətli artım müşahidə olundu və 3 milyondan çox bağlantı quruldu. Senzura hadisəsindən şübhələnən iranlı istifadəçilər Telegram bağlantısını yoxlamaq üçün Psiphon-a axışdılar. Psiphon vasitəsilə onlar bunun İran hökumətinin bloklama hadisəsi deyil, Telegram xidmətində texniki xəta olduğunu müəyyən edə bildilər. Bu hadisələr göstərir ki, internetin əlçatanlığı təmin olunmadıqda Psiphon etibarlı bir alətdir.

    Davam edən Telegram mübarizəsi

     Telegram İran rejimi üçün hədəf olmaqda davam edir və hökumət Telegram-ı birdəfəlik bloklamaq üçün hərəkətə keçib. 30 apreldə tətbiqdən hökumət rəsmilərinin istifadəsi qadağan edildikdən sonra, İran məhkəmə sistemi bütün İran ISP-lərinə dərhal qüvvəyə minməklə Telegram-ı bloklamağa başlamaq barədə məhkəmə qərarı verdi.16 İranlılar yerli rabitə tətbiqlərindən istifadə etməyə təşviq edilmişdir, lakin ciddi hökumət nəzarətinə və müşahidəsinə məruz qaldığı geniş məlum olduğundan onlardan ümumiyyətlə qaçınırlar. 7 mayda altı vəkil İran hökumətinə qarşı görünməmiş hüquqi addım ataraq Telegram qadağasına son qoyulması üçün İrandakı Dövlət Qulluqçuları Məhkəməsinə vəsatət verdi.

    26 apreldə TelegramDR tərtibatçıları Telegram Digital Resistance tətbiqi üçün şəbəkə trafikinin təmin edilməsi və inteqrasiyasına kömək xahişi ilə Psiphon ilə əlaqə saxladılar. Telegram-ın uzun müddətdir təhdid edilən bloklanmasını qabaqcadan görərək, Psiphon tərtibatçıları və ictimaiyyətlə əlaqələr qrupunun üzvləri 30 aprel son tarixinə uğurla çatmaq və İran vətəndaşlarına təhlükəsiz rabitə üçün effektiv alət təklif etmək üzərində işlədilər. 1 mayda bloklama hadisəsinə birbaşa cavab olaraq, TelegramDR Google Play-də buraxıldı. Buraxılışdan bəri 700 000-dən çox iranlı gündə 5 TB-dan çox trafik ötürərək TelegramDR-dən asılıdır ki, bu da internet xidmətinin bloklanmasının gücləndirilməsinin şübhəsiz ki, innovativ yan keçmə texnikaları ilə qarşılanacağını göstərir.

    Nəticə

         2009-cu il Yaşıl İnqilabından bəri İran vətəndaşlarının veb və mobil onlayn nüfuz dairəsi kəskin şəkildə artmışdır. Əslində, iki dəfədən çox artmışdır. 2016-cı il etibarilə internet istifadəçiləri İran əhalisinin yarıdan çoxunu təşkil edir; 2009-cu ildə bu göstərici 14%-dən az idi.17 İnternetə çıxış daha geniş yayılmış və keyfiyyət əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmışdır. Bununla yanaşı, maliyyə xidmətlərindən tutmuş biznes əməliyyatlarına qədər hər şeydə iranlıların internet əsaslı platformalara etibarı və bağlılığı daha da artır. Bundan əlavə, ölkədə sosial medianın təsiri sürətlə artmışdır. Bir çox müəssisələr və xəbər təşkilatları müştəriləri ilə əlaqə saxlamaq üçün sosial mediaya arxalanır. Əlavə olaraq, sosial media tədricən iranlılar arasında üstünlük verilən ünsiyyət vasitəsinə çevrilir. Bu, Psiphon şəbəkəsində sosial media saytlarına əvvəlkindən daha çox bayt ötürülməsi ilə müşahidə edilmişdir. Əvvəllər qeyd edildiyi kimi, etirazlardan və bloklama hadisəsindən əvvəlki dövrdən etirazların sonuna qədər Psiphon 22,2 milyon yeni istifadəçi qazandı. Bu, gündəlik orta hesabla bir milyon istifadəçi artımına səbəb oldu; bloklamadan əvvəl Psiphon İranda gündə orta hesabla iki milyon istifadəçini dəstəkləyirdi, indi isə gündə təxminən üç milyon istifadəçini dəstəkləyir.


    Psiphon bu yeni normada işləməyə davam edir və başqa bir bloklama hadisəsi baş verəcəyi təqdirdə tutumu daha da artırmağa hazır olmalıdır. Lakin hər hansı yan keçmə aləti ilə bağlı əhəmiyyətli əməliyyat xərcləri mövcuddur. İrandakı istifadəçilərə etibarlı bağlantılar təmin etmək üçün Psiphon kimi yan keçmə alətlərinin davamlı dəstəyə ehtiyacı var. Bundan əlavə, bu vasitələrə çıxış olmadan, iranlılar hökumət tərəfindən dəstəklənən və idarə olunan yerli sosial media platformalarına keçməyə məcbur ola bilərlər. İnternet azadlığına dəstəyi qoruyub saxlamaq üçün mövcud proqram modelləri və dəstək yenidən layihələndirilmə tələb edə bilər. Məzmunları daha kiçik, daha az maliyyələşən təşkilatlar tərəfindən çatdırıldığı üçün, bu, ideal olaraq əsas sosial media platformalarından daha geniş dəstəyi əhatə edərdi. Bundan əlavə, məzmunu çatdıra, xidmət dairəsini genişləndirə, artırılmış tutum və uyğunlaşma təmin edə bilən texnologiyalara daha çox investisiya yatırılması zəruri olacaqdır. İran hökuməti öz NIN-in inkişafına resurslar ayırdıqca, internet azadlığı ictimaiyyəti öz imkanlarını davamlı olaraq təkmilləşdirməli və inkişaf etdirməlidir.
    --
    Müəlliflər: Ariel Leuthard və Jacob Klein

    1 “İranda etirazlar davam etdikcə daha çox tələbə həbs edilir,” Radio Fərda, 2 yanvar 2018.
    2 Associated Press, “İranda gecə saatlarında etirazçılarla təhlükəsizlik qüvvələri arasında baş verən toqquşmalarda ən azı 9 nəfər həlak olub,” Politico-dan götürülüb, 2 yanvar 2018.
    3 “İranın İqtisadi Görünüşü,” Dünya Bankı, 11 oktyabr 2017.
    4 “İranın İqtisadi Görünüşü,” Dünya Bankı, 11 oktyabr 2017. 
    5 Saidi, Mike, “İranda Rejim Əleyhinə Etirazlar və Təhlükəsizlik Boşluqları: Məlumat Dəsti,” Critical Threats Project, American Enterprise Institute, 12 yanvar 2018.
    6 “İran prezidenti Ruhani ABŞ ilə gərginliyin iqtisadiyyata kölgə saldığı bir vaxtda 2018-ci il üçün mühafizəkar büdcə təqdim edir,” Reuters, 10 dekabr 2017.
    7 “Ölkə Profili: İran,” Freedom on the Net 2017, Freedom House, 2017.
    8 “İranın ali rəhbəri yeni internetə nəzarət komitəsinin yaradılmasına çağırır,” Los Angeles Times, 7 mart 2012.
    9 “Xamenei nəzarət etdiyi sərt xətt tərəfdarı şurada İnternet siyasəti üzərində hakimiyyəti möhkəmləndirir,” İranda İnsan Hüquqları Mərkəzi, 14 sentyabr 2015.
    https://www.iranhumanrights.org/2015/09/khamenei-internet-policy-iran/
    10  “Ölkə Profili: İran,” Freedom on the Net 2017, Freedom House, 2017.
    11 Bu, Gmail kimi Google xidmətlərinə bağlantılar, həmçinin HTTPS, SSH və VPN tunelləri daxil olmaqla xüsusi protokollar vasitəsilə trafik üçün bildirilmişdir.
    12 Simurgh Aryan, Homa Aryan və J. Alex Halderman, “İranda İnternet Senzurası: İlk Baxış,”, İnternetdə Azad və Açıq Rabitə üzrə 3-cü USENIX Seminarı çərçivəsində təqdim edilmişdir,” 2013.
    13 “Ölkə Profili: İran,” Freedom on the Net 2017, Freedom House, 2017.
    14 Durov, Pavel, Telegram paylaşımı, 31 dekabr 2017.
    15 “İrandan birbaşa qoşulan istifadəçilər,” Tor Project, fevral 2018 tarixində daxil olunub. 
    16 Parisa Hafezi, “İran məhkəməsi Telegram mesajlaşma tətbiqindən istifadəni qadağan edir: dövlət televiziyası,” Reuters, 30 aprel 2018.
    17 Dünya Bankı, “Dünya İnkişaf Göstəriciləri Məlumat Dəsti: İran,” mart 2018 tarixində götürülüb. 


    TədqiqatİranPsiphon VPN

    Növbəti oxu